AKS Wyzwolenie Chorzów – polski klub sportowy powstały w 1910 roku pod nazwą VfR Königshütte (obecnie Chorzów) w Cesarstwie Niemieckim. Jest jednym z najstarszych działających klubów na Śląsku. Znany głównie dzięki sekcjom piłki nożnej i piłki ręcznej, ale także lekkiej atletyce (m.in. Halina Richter-Górecka złota medalistka w sztafecie 100 m Tokio 1964 i brązowa medalistka w sztafecie 100 m Rzym 1960, drużynowe mistrzostwo Polski mężczyzn w 1950 r.) i tenisie ziemnym (Danuta Wieczorek wielokrotna mistrzyni kraju, finalistka Wimbledonu jako juniorka). Jego szczypiorniści (i szczypiornistki) byli 12-krotnymi Mistrzami Polski, a piłkarze Wicemistrzami Polski w 1937 roku i trzykrotnie brązowymi medalistami oraz trzykrotnymi mistrzami Górnego Śląska (1942, 1943 i 1944).
Piłka nożna Początki thumb|left|Pierwszy historyczny herb klubu AKS Chorzów powstał 22 sierpnia 1910 roku jako niemiecki klub sportowy Verein für Rasenspiele Königshütte (Königshütte to dawne miasto Królewska Huta, które od 1 lipca 1934 zostaje przyłączone do dzisiejszego Chorzowa).
Pierwsze swoje mecze drużyna VfR (potocznie często też: grünweiß = zielonobiali) rozgrywała na boisku popularnie nazywanym „Na Pniokach”, położonym między ulicami Karola MiarkiWówczas niemieckiej Hummerei-Straße. i JanasaWówczas niemieckiej Annen-Straße. wśród ogródków działkowych, prawdziwą piłką ze skóry sprowadzoną przez Austriaka włoskiego pochodzenia – Kurta Pallaviciniego, byłego członka Männer-Turn-Verein 1862 (Męskiego Klubu Gimnastycznego) Königshütte„Chronik der Stadt Königshütte O/S”, autor: Paul Rother., który był zarówno założycielem, jak i zawodnikiem klubu„80 lat OZPN KATOWICE” KSIĘGA PAMIĄTKOWA, wyd. GiA KATOWICE w 2000 r.. Pierwszym lokalem klubowym i szatnią był „Krügel” u Scharla, na rogu ul. PiotraWówczas niemieckiej Peter-Straße. i ul. OgrodowejWówczas niemieckiej Garten-Straße.. Pierwszym prezesem został wybrany rachmistrz Ganz (Papa Ganz), a pierwszą „jedynastkę” tworzyli: Zimmer w bramce, Rippel i Scholz (Baumeister) w obronie, Böhm (Zeski), Rambau, i Murlowski w pomocy, oraz Fränkel, Pander, Lindel, Pallavicini i Glombitza w ataku. Od początku zawodnicy zdobywali wiele pucharów i dyplomów„Königshütter Heimatblatt” z dn. 9 kwietnia 1970 r..
Równocześnie z powstaniem sekcji piłki nożnej powstały też sekcje tenisa ziemnego i lekkoatletyczna.
W sezonie 1911/12 VfR rozpoczął rozgrywki ligowe w I klasie podokręgu Kattowitz (Katowice), okręgu III (górnośląskiego), a w sezonach 1919/20 i 1921/22 zdobył dwukrotnie pierwsze miejsce w klasie A podokręgu Beuthen (Bytom), okręgu górnośląskiego. W rozgrywkach całego okręgu klub nie wywalczył jednak tytułu mistrza Górnego Śląska.
Lata międzywojenne mały|Stadion klubu w latach międzywojennych Mimo że po plebiscycie na Górnym Śląsku miasto Królewska Huta (75% głosowano za pozostaniem w granicach Niemiec) znalazło się w granicach II Rzeczypospolitej, VfR uczestniczył w rozgrywkach o mistrzostwo Niemiec, a 7 sierpnia 1922 r. stał się wraz z innymi 142 niemieckimi klubami wschodniego Górnego Śląska członkiem założycielem powstałego w tym dniu w Królewskiej Hucie, niemieckiego Wojewodschaftsfußballverband (Wojewódzkiego Związku Piłki Nożnej). Dopiero późniejsze porozumienie między tym niemieckim Wojewodschaftsfußballverband i polskim Górnośląskim Związkiem Okręgowym Piłki Nożnej (GZOPN) oraz Polskim Związkiem Piłki Nożnej (PZPN) doprowadziło do przystąpienia VfR do polskich rozgrywek„75 lat OZPN KATOWICE” KSIĘGA PAMIĄTKOWA, wyd. GiA KATOWICE w 1996 r..
Zmiana nazwy oznaczająca jej spolszczenie na Amatorski Klub Sportowy nastąpiła we wrześniu 1923 roku, początkowo jeszcze jako AKS Królewska Huta i pod taką nazwą klub walczył w czwartej edycji Mistrzostw Polski. Awans do fazy centralnej klub uzyskał dzięki wywalczeniu tytułu mistrza Górnego Śląska. Na tym szczeblu pokonał Wisłę Kraków, ale z powodu gry nieuprawnionych zawodników, tzw. optantów, wynik ten został zweryfikowany jako walkower„75 lat OZPN KATOWICE” KSIĘGA PAMIĄTKOWA, wyd. GiA KATOWICE w 1996 r., s. 67..
Polskie władze (sportowe) dyskryminowały królewskohucki klub, dopatrując się w nim niepolskości, co odbijało się na jego wynikach, które często zostawały wypaczane „odgórnymi” decyzjami PZPN-u, tym bardziej, iż pod względem sportowym AKS reprezentował wysoki poziom. Dowodem tego było chociażby zwycięstwo 18 sierpnia 1924 roku nad mistrzem kontynentu Spartą Praga 4:2. Temu spotkaniu przyglądała się, ogromna jak na owe czasy liczba 7 tysięcy kibiców, a wszystkie bramki dla AKS-u strzelił Mikisz. Sukces ten był zasługą sprowadzonego z Admiry Wiedeń Austriaka Karla Neidlingera, który był pierwszym profesjonalnym trenerem AKS-u„Opowieść o trzech klubach”, Michał Fabian..., wyd. Agencja Mediów Lokalnych mediaL, 2005 r..
Od 1927 roku klub występował na nowo wybudowanym, nowoczesnym stadionie mieszczącym się na Górze Redena („Wyzwolenia”), gdzie gościnnie grała też drużyna Ruchu Wielkie Hajduki. Od 1934 roku, po zmianie nazwy miasta na Chorzów, klub nazywał się AKS Chorzów. W latach 30. władze sanacyjne doprowadzały kluby niemieckie do zadłużeń by móc wprowadzać do nich zarządców komisarycznych. Los taki spotkał też AKS„75 lat OZPN KATOWICE” KSIĘGA PAMIĄTKOWA, wyd. GiA KATOWICE w 1996 r., s. 70..
W 1937 roku Chorzowianie jako beniaminek I ligi wywalczyli wicemistrzostwo Polski, a do mistrzostwa zabrakło im dwóch punktów. Blisko zdobycia tytułu mistrza Polski piłkarze zielonych koniczynek byli w 1939 r., mimo iż ich rywale w lidze nie przebierali w środkach aby temu zapobiec, m.in. w meczu z Pogonią Lwów aresztowano Wostala za używanie języka niemieckiego, a bramkarzowi Mrugale Michał Matyas wybił kilka zębów. Z powodu wybuchu wojny rozgrywek nie dokończono. W drużynie tej występowali wielokrotni reprezentanci Polski, Jerzy Wostal i Leonard Piątek.
Okres 1939–1945 thumb|left|Historyczny herb klubu z czasów II wojny światowej Po wybuchu II wojny światowej przeprowadzono na Górnym Śląsku delegalizację polskich organizacji sportowych. W efekcie klub powrócił do swej pierwotnej nazwy (VfR), a następnie zmienił ją na F. V Germania Königshütte i pod tą nazwą 29 października 1940 zadebiutował w Gaulidze Schlesien. W pierwszym sezonie gry w najwyższej klasie rozgrywkowej zdobył mistrzostwo Śląska (1941). W latach 1942–1944, po zmianie zasięgu terytorialnego i nazwy ligi (od sezonu 1941/1942 Gauliga Oberschlesien) trzykrotnie wywalczył mistrzostwo Górnego Śląska, dzięki czemu brał udział w rozgrywkach o puchar i mistrzostwo Niemiec, m.in. w sezonie 1941/42 odpadł z rozgrywek o mistrzostwo w 1/8 finału, przegrywając z ich późniejszym finalistą First Vienna FC 1894 w Wiedniu 0:1.
W tym okresie klub wygrywał rywalizację z najlepszymi drużynami górnośląskimi takimi jak: Vorwärts-Rasensport Gleiwitz (Gliwice), 1. FC Kattowitz (Katowice), SC Preußen Hindenburg (Zabrze), Beuthener SuSV 09 (Bytom), TuS Schwientochlowitz (Świętochłowice), TuS Lipine (Świętochłowice-Lipiny), a także lokalnym rywalem, Bismarckhütter SV 99 (Hajduki Wielkie/Chorzów), lepiej znanym pod nazwą Ruch Chorzów.
W drużynie Germanii grali tacy piłkarze jak: Werner Antoni Janik, Roman Mrugała, Henryk Spodzieja, Leonard Piontek, Alfred Pochopien, Teodor Wieczorek, Maksymilian Barański i Gerard Kulik. Wojskowi znajdujący się w zarządzie klubu chronili piłkarzy przed powołaniami do Wehrmachtu. Leonard Piontek – uznawany za najlepszego piłkarza drużyny – powołanie otrzymał dopiero w grudniu 194475 lat OZPN Katowice, s. 75.. Mistrzostwo Górnego Śląska w 1943 r. piłkarze Germanii zdobyli w składzie: Pochopien I, Piontek, Schatton, Sekulla, Uhlig, Janik, Spodzieja, Wieczorek, Kowollik, Koschny i Walter UrbanskiFußball I.S. 8-23.02.43, S. 4..
Lata powojenne Po wojnie klub przez kilka lat utrzymywał się w czołówce polskich drużyn piłkarskich. „Zielone Koniczynki” dwukrotnie uczestniczyły w nieligowych Mistrzostwach Polski (1946 i 1947). Później grały siedem sezonów w reaktywowanej po wojnie I lidze (1948–1954).
W pierwszych latach powojennych drużyna należała do najlepszych w Polsce. Zdobycie mistrzostwa uniemożliwili jednak arbitrzy i działacze, którzy faworyzowali rywali, wiedząc, że w meczach z AKS-em obiektywizm i neutralność nie były najważniejsze. Powodem tego było „drobnomieszczańskie pochodzenie”, utrzymywanie przez sponsorów – „wyzyskiwaczy” i sukcesy klubu w niemieckich rozgrywkach w latach 1940–1944.
W 1946 „Zielone koniczynki” zwyciężyły w pierwszych powojennych rozgrywkach klasy A, zdobywając tytuł mistrza Górnego Śląska. Tym samym AKS przystąpił do fazy centralnej rozgrywek o pierwszy powojenny tytuł mistrza Polski. Rozpoczęły się jednocześnie problemy z sędziami, działaczami, kibicami, a nawet piłkarzami innych drużyn. W pierwszym meczu – z RKU Sosnowiec – goście wtargnęli na murawę stadionu AKS przy stanie 3:0 dla gospodarzy. Mecz przerwano i powtórzono od stanu 1:075 lat OZPN Katowice, s. 80.. Pod koniec października AKS grał w grupie finałowej z Wartą, w Poznaniu. Siedmiu piłkarzy klubu zostało w trakcie meczu pobitych przez rywali i nieznanych sprawców; Leonard Piontek miał torsje, Henryk Spodzieja stracił zęby a Franciszek Pytel musiał zostać w poznańskim szpitalu, bo obrażenia uniemożliwiały mu powrót. W czasie meczu ucierpieli też Marian Przewięda, Wilhelm Steifert, Erwin Michalski oraz Antoni Andrzejewski„80 lat OZPN KATOWICE” KSIĘGA PAMIĄTKOWA, wyd. GiA KATOWICE w 2000 r., s. 81.. Innym razem, przed spotkaniem z Polonią Bytom agenci Ubecji porwali bramkarza Mrugałę, aby później wypuścić go kilkadziesiąt kilometrów dalej, tak aby nie zdążył już na mecz. Dwukrotne spłonięcie drewnianej trybuny stadionu na Górze Redena wydaje się również nieprzypadkowe tym bardziej, iż nigdy nie zostały wyjaśnione przyczyny jej podpalenia. Jeszcze innym, znamiennym przejawem dyskryminacji była tzw. afera włoska. Dotyczyła ona dwóch młodych piłkarzy, uznawanych za utalentowanych; Henryka Janeckiego i Wincentego Franiela (Foxa), którzy w czasie służby wojskowej w niemieckim Wehrmachcie dostali się we Włoszech do alianckiej niewoli i występowali tam w profesjonalnym klubie AC Legnano jako amatorzy, otrzymując pomoc startową i diety za mecze. Po powrocie na Górny Śląsk w roku 1947 i wyrażeniu chęci gry w AKS-ie zostali zawieszeni przez PZPN za domniemane „zawodowstwo”. Najbardziej kuriozalna „afera” zdarzyła się w roku 1948. Władza ludowa umocniła się już wtedy na tyle, że podjęła jawną wojnę z Kościołem. Klub AKS Chorzów ukarano więc „grzywną za grę w dni powszednie”. Mecze bowiem oficjalnie nakazano rozgrywać w niedziele, w nadziei, iż zapełnią się stadiony, a opróżnią świątynieWprost 24 – Piłka przekręcona.. Do najbardziej znanych zawodników tego okresu należeli tacy piłkarze jak Maksymilian Barański, Roman Durniok, Henryk Gajdzik, Henryk Janduda, Werner Antoni Janik, Gerard Kulik, Józef Muskała, Henryk Spodzieja i Teodor Wieczorek.
W tych latach rozgrywano też derby Chorzowa między Ruchem, a drużyną „Koniczynek”, które były tym bardziej ważne dla kibiców AKS-u, ponieważ „Niebiescy” przed wojną nie grali dla Chorzowa, lecz dla gminy Wielkie Hajduki, na meczach tych śpiewane więc było: „Stać będzie kraj nasz cały, stać będzie Piastów gród, zwycięży nasz AKS, bo to chorzowski klub”.