thumb|350px|right|Rozsiedlenie i ważniejsze grody Wieletów Wieleci, Wieletowie, Wilcy, Lucice, Lutycy – grupa plemienna Słowian połabskich, zamieszkujących od co najmniej VIII wieku tereny między dolną Odrą a Łabą, wywodząca się z Pomorza Przedodrzańskiego. W źródłach pisanych z czasów Karola Wielkiego nazywani również: Wiltzi, Vultzi, Welatabowie. Wieleci obok Obodrzyców i Serbów należeli do Słowian połabskich. Geograf Bawarski podaje, że na ziemiach Wieletów znajdowało się 95 grodów.
Etymologia Etymologia obu podstawowych nazw plemiennych, tzn. Wieleci i Lucice nie jest do końca jasna, przy czym należy pamiętać, że ta pierwsza to nazwa polityczna, a nie etniczna. Nazwa Wieleci może być wywiedziona ze słowiańskiego słowa vlci, tj. „wilki”, ale też biorąc pod uwagę poświadczone dialektalne rosyjskie velet, ukraińskie véłet(eń), staroruskie volot: „olbrzym”, które pozwala na rekonstrukcję postaci *Vel(e)tъ (z jerem twardym), etnikon ten może być wyjaśniony jako derywat z sufiksem -(e)t- od prasłowiańskiego rdzenia vel-, który występuje np. w staro-cerkiewno-słowiańskim velěti „rozkazywać”, velьjь/ijь (z jerem miękkim), velikъ „wielki”, pierwotnie jako „potężny” . Ewentualna forma konkurencyjna nazwy w postaci Wilcy jest kwestionowana przez językoznawców. Zob. . Mikołaj Rudnicki wywodził ją od rdzenia vel „błoto, bagno, woda”.
Nazwę Lucice/Lutycy po raz pierwszy notuje Żywot pierwszy św. Wojciecha z około 999-1001 roku. Nazwa Lucice pochodzi, według części badaczy, od słowiańskiego wyrazu ljut, znaczącego „dziki” Istnieje duże prawdopodobieństwo, że sami Lucice również nazywali się tym mianem. Zob. (por. luty, srogi). Istnieje też możliwość wywodzenia tego miana od nazwy boga czczonego w Radogoszczy – L’utyi bog (tj. dziki bóg). Rozważana jest też możliwość pochodzenia w powiązaniu z rdzeniem lut (bagnisty, grząski)G. Labuda, Wieleci, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, Wrocław 1977–1890, t. 6, s. 431.. Dodatkowo, wydaje się, że pomimo określania w źródłach pisanych tego etnosu do końca X wieku jedynie mianem Wieleci, przyjęcie nazwy Lucice w ostatnich dekadach X wieku, było, w pewnym sensie, powrotem do nazwy starszej, a ówcześni kronikarze uznawali ciągłość między Wieletami a Lucicami; . Hipotezę o powrocie do nazwy starszej podbudowuje dodatkowo passus Adama Bremeńskiego, mówiący, że Lucice byli zwani tym mianem z powodu swego męstwa. Zob. Po raz pierwszy etnonim Lucice pojawia się w Rocznikach Hildesheimskich pod rokiem 991. Zob. . Nie jest możliwe, aby ówcześni kronikarze nie byli świadomi wcześniejszego istnienia etnonimu Lucice. Zob. . Nie oznacza to jednak, że starsza nazwa wyszła z użycia. Por. . Chociaż to drugie miano nosi znamię neologizmu, nie można wykluczyć, że miała tu miejsce świadoma paralelność obu nazw, z których ta pierwsza miała być zastąpiona drugą. Zmiana nazwy jest interpretowana przez badaczy jako swoista demonstracja pewnego novum (biorąc pod uwagę zwłaszcza wagę, jaką przykładały wspólnoty plemienne do swojego miana i do mitów o swoich początkach) w stosunkach wewnętrznych po roku 983, kiedy to nazwa Lucice, odnosząca się do czterech plemion tzw. Związku Wieleckiego: Chyżan, Czrezpienian, Dołężan i Redarów, utożsamiła się z etnią skupioną wokół świątyni w Radogoszczy, II, 22; Nie wiadomo nic o istnieniu specyficznego lucickiego mitu korzeni. Por. . Według nowszej koncepcji Christiana Lübke (2004), nazwa Lucice mogła być neologizmem z około roku 1000 przeciwstawiającym Słowian "dzikich", Słowianom "cywilizowanym", czyli PolanomPrzemysław Urbańczyk Zanim Polska została Polską, Toruń 2015, s. 342.
Plemiona wieleckie i ich rozsiedlenie
thumb|Kronika Słowian Helmolda wydana po polsku w 1862 w Warszawie w tłumaczeniu Jana Papłońskiego. Przyjmuje się, że rozsiedlenie plemion wieleckich właściwe dla II wieku n.e. zostało po raz pierwszy w dziejach ukazane na mapie aleksandryjskiego geografa PtolemeuszaG. Labuda, O zakresie rzekomych uprawnień Królestwa Niemieckiego i Marchii Brandenburskiej nad całym Pomorzem we wczesnym średniowieczu, „Roczniki Historyczne”, LXXIII, s. 20.. Prawdopodobnie Wieleci figurują na niej pod mianem Oueltai (Ουελται) i zasiedlają obszary pomorskie w okolicach dolnej Wisły. Być może już w VI wieku, na pewno zaś już w VII plemiona te migrowały w kierunku zachodnim, by ostatecznie z pewnością przed końcem wieku VIII osiąść na terenach na zachód od dolnej OdryG. Labuda, O zakresie rzekomych uprawnień..., s. 22..
W ogólnych zarysach zapewne obszar zamieszkany od tego czasu przez plemiona (prawdopodobnie) będące plemionami wieleckimi (które zapewne można częściowo utożsamić z LucicamiJ. Sochacki, Związek Lucicki – między Polską a cesarstwem do 1002 r., „Slavia Antiqua”, t. 47, s. 23.) sąsiadował od zachodu z plemionami obodrzyckimi, na wschodzie natomiast był ograniczony Odrą. Od północy tereny te dotykały wybrzeża Morza Bałtyckiego, na południu natomiast ograniczały je obszary zamieszkane przez plemiona serbskieJ. Sochacki, Związek Lucicki – między Polską a cesarstwem..., s. 21–22.. Do plemion wieleckich zaliczały się plemiona: Chyżan, CzrezpienianJ. Sochacki, Związek Lucicki – między Polską a cesarstwem..., s. 23. (oba uważane czasem za będące przejściowymi między Obodrzycami a WieletamiJ. Sochacki, Związek Lucicki – między Polską a cesarstwem..., s. 22.Przynależność terenów zamieszkanych przez Chyżan i Czrezpienian do obszaru misyjnego arcybiskupstwa hambursko-bremeńskiego jednoznacznie nie warunkuje ich równoczesnej przynależności do Obodrzyców. Zob. J. Sochacki, Związek Lucicki – między Polską a cesarstwem..., s. 23.), Dołężan, Redarów, Doszan, Nieletyków, Rzeczan, Wkrzan, Morzyczan, Sprewian, Lubuszan i StodoranTraktowanych w tzw. Geografie Bawarskim za osobne wobec Wieletów plemię. Zob. S. Zakrzewski, Opis grodów i terytoriów z północnej strony Dunaju czyli tzw. Geograf bawarski, Lwów 1917, s. 10. (zaliczanych czasem do grupy serbskiejJ. Sochacki, Związek Lucicki – między Polską a cesarstwem..., s. 22, przyp. 50.).
Wieleci a Stodoranie Najwięcej kontrowersji co do statusu wśród plemion wieleckich istnieje wokół plemienia Stodoran. Podnosi się tutaj m.in. kwestię, że plemię to było związane z Wieletami więzami etnicznymi, jak również w pewnych okresach także politycznie. Te tradycyjne powiązania stoją u podstaw domniemań o stosowaniu m.in. przez Thietmara z Merseburga w odniesieniu do kwestii przymierza czesko-lucickiego pod koniec X wieku określenia Luciców właśnie w odniesieniu do Stodoran. Z drugiej strony prawdopodobnie takie utożsamienie przez tego kronikarza mogło być możliwe w obliczu widocznych ambicji ze strony Związku Lucickiego do poszerzenia swoich wpływów na tereny środkowego Połabia. W przypadku tego przekazu akcentuje się również określanie tamże Luciców jako plemię w pewnym sensie zależne politycznie od Czech, co może odnosić się jedynie do StodoranJ. Sochacki, Związek Lucicki – między Polską a cesarstwem..., s. 38..
Dzieje polityczne thumb|260px|Obraz Wojciecha Gersona „Opłakane apostolstwo” przedstawiający podbój Słowian połabskich
Kalendarium 789 W odwecie za wypady zbrojne Wieletów Karol Wielki najeżdża na ich ziemie, po czym wycofuje się do Saksonii – jak podano w Rocznikach Einharda. 963–967 Wojna przeciwko Polanom; sprzymierzeni z Wolinianami Wieleci najeżdżają ziemie Piastów. Dwie pierwsze wyprawy zakończyły się sukcesem, natomiast w trzeciej ponieśli druzgocącą klęskę. 954–967 Cesarz Otton I prowadzi wojnę przeciwko Wieletom i Obodrzytom. W bitwie pod Rzeknicą zwyciężył cesarz. 986 W wyprawie cesarza Ottona III przeciw Wieletom brał udział Mieszko I. W 995 wspólną wyprawę przeciwko Wieletom zorganizowali cesarz Otton III oraz Bolesław I Chrobry. Brały w niej udział także oddziały czeskiego rodu Sławnikowiców. 1029 Mieszko II Lambert zawiera sojusz z Wieletami dla odparcia ataku cesarza Konrada II. 1033 Zwycięstwo Wieletów nad Sasami pod Wierzbnem. 1045 Wieleci wyprawiają się na wojenną wyprawę na Niemców, lecz cesarz Henryk III podbija napastników i zmusza ich do złożenia daniny. 1055 Wieleci powstają zbrojnie przeciw Sasom. Przekraczają Łabę i mordują tamtejsze załogi zbrojne. Pustoszą kraj i uprowadzają jeńców. 10 września 1056 Potężna armia niemiecka pod dowództwem margrabiego Marchii Północnej Wilhelma przekracza Łabę. W rozwidleniu Haweli i Łaby, w pobliżu grodu Przecława, czekają na niego połączone siły Związku Wieleckiego. Dochodzi do wielkiej bitwy. Sasi zostają otoczeni i zepchnięci ku rzece, gdzie idą w rozsypkę. Ginie margrabia Wilhelm, a wraz z nim wszyscy towarzyszący mu rycerze. Bitwa zasadniczo odmienia układ sił w tym rejonie. Porównywana jest ona nawet do bitwy pod Grunwaldem. Wkrótce po klęsce pod Przecławą umiera niemiecki cesarz Henryk III. Dzięki temu zwycięstwu Wieleci stają u szczytu potęgi. 1057 Wybucha bratobójcza wojna domowa pomiędzy plemionami wieleckimi, w wyniku której rozpada się Związek Wielecki. Przeciw dominacji Redarów w związku Wieleckim wystąpili Czrezpienianie. Początkowo trzy bitwy wygrali Czrezpienianie, jednak Redarowie nie dali za wygraną i wezwali na pomoc Gotszalka Obodrzyckiego, Bernarda saskiego i króla duńskiego. W końcu po zaciętych walkach Czrezpienianie musieli ulec oraz zapłacić okup sprzymierzeńcom Redarów, by uniknąć zupełnego unicestwienia. 1068 Na ziemie Lutyków rusza wyprawa saska, podczas której zburzona zostaje świątynia Swarożyca w Radogoszczy. 1160–1163 Wieleci zostają ostatecznie pokonani przez sprzymierzonego z Danią Henryka Lwa.
Plemiona wieleckie do końca IX wieku