Milczenie – polski film psychologiczny z 1963 roku w reżyserii Kazimierza Kutza, zrealizowany na podstawie powieści Jerzego Szczygła. Film trafił po raz pierwszy do obiegu kinowego na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji i miał ograniczoną dystrybucję w Polsce, wzbudzając ostrożną reakcję środowisk partyjnych i sprzeciw Episkopatu Polski ze względu na przypisywane dziełu antyklerykalne treści.
Treść Akcja dramatu rozgrywa się w prowincjonalnym miasteczku tuż po zakończeniu wojny. Uważany przez jego mieszkańców za „odmieńca”, kilkunastoletni sierota Stach zostaje jako bezbożnik i „czerwony” posądzony o napad na miejscowego proboszcza. Wkrótce też podczas jednej z chłopięcych zabaw niewypałami zostaje kaleką tracąc wzrok, co miejscowa społeczność uznaje za słuszną karę bożą, lecz nieszczęście to jedynie nasila wrogość wobec niego. Wskutek splotu okoliczności stary ksiądz – jedyny, który zna prawdę o niewinności chłopaka i mógłby okazać mu istotną pomoc – zachowuje w tej sprawie milczenie. Przed psychicznym załamaniem chroni Stacha tylko życzliwa mu pielęgniarka. Stach odzyskuje wewnętrzną siłę i opuszcza opuszczone miasteczko, podczas gdy ksiądz traci poważanie wśród miejscowych i odchodzi na samotną emeryturę.
Obsada aktorska Źródło: Filmpolski.pl
Produkcja i odbiór Na zebraniu Komisji Ocen Scenariuszy film wzbudził uznanie. Podczas gdy Krzysztof Teodor Toeplitz był zadowolony z „okrutnego i przerażającego” charakteru filmu, Aleksander Ścibor-Rylski uznał Milczenie za film „bardziej antyklerykalny niż wszystko, co dotąd stworzyło nasze kino” i sprzeciwiał się jakimkolwiek zmianom uczłowieczającym księdza. Według reżysera tymczasem ksiądz nie był łajdakiem, lecz postacią tragiczną, niezdolną do zajęcia zdecydowanego stanowiska z powodu demencji starczej. Mimo obiekcji co do reżyserskiej interpretacji szef Komitetu Kinematografii, Tadeusz Zaorski, wyraził zgodę na produkcję Milczenia. Zdjęcia do filmu powstały w Chęcinach i Kielcach.
W maju 1963 roku okazało się jednak, że wymowa Milczenia okazała się kontrowersyjna nawet dla PZPR. Artur Starewicz, szef Biura Prasowego Komitetu Centralnego partii, kwestionował zasadność skierowania filmu do dystrybucji. Przewidując wrogie reakcje widowni prowincjonalnej i ograniczony sukces komercyjny, Starewicz zalecał wyeksportowanie filmu poza granice kraju, na potrzeby obiegu festiwalowego. Zaorski, zgodnie z reakcją środowiska filmowców, nie był zadowolony z propozycji Starewicza i przekonał go do organizacji niewielkich seansów przedpremierowych w kraju. Milczenie po raz pierwszy zostało zaprezentowane widzom na Festiwalu Filmowym w Wenecji, a następnie we wrześniu 1963 roku weszło do polskich kin, ku niezadowoleniu Episkopatu Polski, który uznał film Kutza za przejaw obrażania uczuć religijnych. Reżyser jednak deklarował, że zamiast otwarcie atakować Kościół, film opowiada o tragicznym losie wyrzutków społecznych oraz o społeczeństwie nękanym przez wojnę, społeczną apatię i nietolerancję, zrodzone z traumy i wszechogarniającej przemocy. Kutz twierdził, że podczas gdy część widowni spodziewała się filmu antyklerykalnego, a katolicy mieli nadzieję, że nie zrani on ich uczuć, reżyser nie zadowolił żadnej ze stron.
Zobacz też Urząd (film 1969)
Przypisy
Bibliografia Kinematografia w Polsce Ludowej. Warszawa: Centrala Rozpowszechniania Filmów, 1975, s. 52.
Linki zewnętrzne Milczenie na kanale Studia Filmowego Kadr w serwisie YouTube
Kategoria:Polskie filmy psychologiczne Kategoria:Filmy w reżyserii Kazimierza Kutza Kategoria:Polskie filmy z 1963 roku Kategoria:Polskie adaptacje filmowe Kategoria:Filmy Studia Filmowego Kadr Kategoria:Filmy kręcone w Chęcinach Kategoria:Filmy kręcone w Kielcach