thumb|Frigyes Karinthy Frigyes Karinthy (pełne nazwisko Frigyes Ernő Karinthy, ur. 25 czerwca 1887 w Budapeszcie, zm. 29 sierpnia 1938 w Siófoku) – węgierski pisarz, poeta i tłumacz. Ojciec Ferenca Karinthiego.

Życiorys Jego ojciec, József Karinthi (1846–1921), był wykształconym urzędnikiem, jednym z założycieli Węgierskiego Towarzystwa Filozoficznego (Magyar Filozófiai Társaság). W 1874 roku zmienił nazwisko z Kohn na Karinthi.

Wraz z żoną oraz czterema córkami przeszedł na religię ewangelicką 3 stycznia 1886 roku. Dwóch ich synów urodziło się już jako chrześcijanie. Po śmierci żony Karoliny Engel (1850–1895) Karinthi sam wychowywał swoich sześcioro dzieci.

Frigyes Karinthy zaczął pisać w latach 1898–1900. Powstały wówczas utwory sceniczne, opowiadania przygodowe, wierszowane bajki, a także dziennik. Miał piętnaście lat gdy czasopismo Magyar Képes Világ zamieściło w odcinkach powieść Nászutazás a Föld középpontján keresztül (Podróż poślubna przez środek ziemi).

Po maturze podejmuje studia matematyczno-fizyczne, chodzi też na wykłady na wydziale humanistycznym oraz na chirurgii. Choć nie udało mu się zdobyć dyplomu przez całe życie interesował się nauką (według pisarza Andora Bajora „wierzył w siłę rozumu, co więcej, można powiedzieć, że ślepo wierzył, że ślepota jest przemijającym zjawiskiem”).

W 1906 roku został współpracownikiem czasopisma Az Újság. Z tego okresu pochodzi jego legendarna przyjaźń z Dezső Kosztolányim. W następnych latach jedna za drugą pojawiają się jego nowele, parodie i humoreski w różnych budapeszteńskich czasopismach, ale popularność przyniósł mu dopiero wydany w 1912 roku tom parodii pt. Így írtok ti (Tak piszecie).

W 1914 roku poślubił aktorkę Etel Judik, z którą miał syna Gábora Karinthy, późniejszego poetę. Zmarła na hiszpankę w 1918 roku. Powtórnie ożenił się w 1920 roku biorąc za żonę Arankę Böhm. Z tego małżeństwa pochodzi drugi jego syn Ferenc Karinthy (Cini), pisarz.

Za swego mistrza uważał Jonathana Swifta. Jego powieści Utazás Faremidóba (Podróż do Faremido) oraz Capillária (Kapilaria) noszą podtytuł Gulliver ötödik és hatodik utazása (Piąta i szósta podróż Guliwera).

Jego nazwisko łączy się z szeregiem tłumaczeń na węgierski (w pierwszym rzędzie Kubuś Puchatek) choć prawdopodobnie część tych tłumaczeń, lub przynajmniej surowych przekładów, wykonała jego siostra Emília Karinthy.

Nowela z 1929 roku pt. Láncszemek (Ogniwa łańcucha) kładzie fundament pod teorię sześciu stopni oddalenia.

W 1936 przechodzi w Sztokholmie operację usunięcia guza mózgu, którą przeprowadza Herbert Olivecrona. Napisze później na ten temat powieść pt. Podróż wokół mojej czaszki (Utazás a koponyám körül). Umiera w 1938 roku na wylew krwi do mózgu.

Twórczość Najbardziej znanymi utworami Karinthyego stały się literackie karykatury Így írtok ti (Tak piszecie) oraz obrazki z życia ucznia Panie profesorze... (Tanár úr kérem). Jego osiągnięcia sięgają jednak daleko poza te dzieła.

Od młodości interesował się nauką. Jako jeden z pierwszych Węgrów wsiadł do samolotu z Viktorem Wittmanem. Po tragicznej śmierci Wittmana napisał jego biografię.

Pierwsze sukcesy literackie odniósł w dzieciństwie. Napisaną pod wpływem Juliusza Verne’a powieść pt. Nászutazás a Föld középpontján keresztül (Podróż poślubna przez środek ziemi) wydano mu w wieku lat dwunastu.

Jego sławę ugruntowały literackie karykatury i humoreski wydawane w pismach humorystycznych z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Nigdy ich się nie wyrzekł, ale w wielu jego wypowiedziach i tekstach wyczuwa się gorycz, że z powodu swoich humorystycznych tekstów nie brano go poważnie, nie zajmowano się jego poglądami filozoficznymi i politycznymi. Pisze o tym m.in. w noweli pt. A cirkusz (Cyrk).

Pisał głównie dla gazet. Jest autorem ponad pięciu tysięcy artykułów, wśród nich reportaży, korespondencji, dzienników podróży, esejów filozoficznych, analiz literackich, komentarzy politycznych i niezliczonych humoresk.

W powieściach zajmuje się głównie relacjami między kobietami i mężczyznami, przede wszystkim w pisanych jako kontynuacja Podróży Guliwera Utazás Faremidóba (Podróż do Faremido) oraz Capillária (Kapilaria). Najpopularniejszą powieścią stała się jednak Podróż wokół mojej czaszki (Utazás a koponyám körül), w której pisze o wydarzeniach wiążących się z jego nowotworem mózgu. W książce opisuje myśli i odczucia jakie miał podczas operacji mózgu, dlatego też książka stała się znana również w międzynarodowym środowisku lekarskim.

W nowelach dużo zajmuje się problemami relacji międzyludzkich i miłosnych, nierównością kobiet i mężczyzn. Głównym tematem jest cierpienie, oportunizm, nieudane próby samorealizacji bohatera. Poza tym pisał liczne opowiadania z dziedziny, jakby to dziś zaklasyfikowano, science-fiction.

Był odnoszącym sukcesy autorem szeregu sztuk teatralnych, głównie jednoaktowych komedii. Napisał jednak też pełne komedię pt. Földnélküly János, A nagy ékszerész (János Bezziemny, wielki jubiler) oraz dramat Holnap reggel (Jutro rano). Jego zebrane utwory sceniczne wypełniają trzy tomy.

Jego tłumaczenia i dziś są znane, głównie Kubuś Puchatek, humoreski Leacocka oraz Przygody Tomka Sawyera.

Choć wielokrotnie określał się jako poetę napisał stosunkowo mało wierszy. Wśród nich dominują wolne wiersze mające formę długich, pozbawionych interpunkcji strumieni myśli.

Utwory Utazás a Merkurba, powieść, 1898-1900 Nászutazás a Föld középpontján keresztül, powieść, 1902 Így írtok ti, parodie, 1912 Esik a hó, nowele, 1912 Ballada a néma férfiakról, nowele, 1912 Együgyű lexikon, 1912 Görbe tükör, humoreski, 1912 Találkozás egy fiatalemberrel, nowele, 1913 Grimasz, nowele, 1914 Két hajó, nowele Legenda az ezerarcú lélekről, nowele Beszéljünk másról, szkice Ó, nyájas olvasó, szkice Aki utoljára nevet, szkice Így láttátok ti, parodie Tanár úr kérem, parodia literacka, 1916, przekład na polski pt. Panie profesorze..., 1959 Holnap reggel, dramat Utazás Faremidóba, powieść Krisztus vagy Barabbás, opowiadania, 1918 Bűvös szék, dramat, 1918 Viccelnek velem Ne bántsuk egymást, humoreski, 1921 Hököm-színház, sceny, 1921 Jelbeszéd, nowele, 1921 Gyilkosok, nowele, 1921 Capillária, powieść, 1921 Kötéltánc, powieść Nevető dekameron, eseje Ki kérdezett?, eseje Minden máskép van, szkice Nem mondhatom el senkinek, wiersze A delejes halál, zbiór noweli science-fiction, 1926 Hasműtét, nowele 100 új humoreszk Még mindig így írtok ti, karykatury literackie Barabás, nowele Nevető betegek Mennyei riport, powieść, 1937 Utazás a koponyám körül, powieść, 1937, przekład na polski pt. Podróż wokół mojej czaszki, 2008 Üzenet a palackban, wiersze, 1938

Współautor Polgári kiáltvány a társadalom megmentéséről, 1937

Utwory, na podstawie których powstały filmy Mágia (1917) reżyseria Sándor Korda Barátságos arcot kérek (1935) reżyseria László Kardos Tanár úr, kérem (1956) reżyseria Frigyes Mamcserov Utazás a koponyám körül (1970) reżyseria György Révész Holnap reggel (1970) reżyseria Jenő Horváth A Nagy Ékszerész (1978) reżyseria Márton Karinthy 1 és a semmi (2004) (nowela filmowa) reżyseria Péter Molnár Utazás a koponyám körül (2005) autorstwa Chi Recordings Lux úr szabadalma (2006) (nowela filmowa) reżyseria Marcell Gerő

Audiobooki Az emberke tragédiája és más íráskák Így írtok ti Tanár úr kérem Utazás a koponyám körül

Przekłady Charles Dickens: Két város regénye (org. A Tale of Two Cities) Heinrich Heine: Mit nekem már cifra zsoltár… (org. Laß die heil'gen Parabolen) Stephen Leacock: Rosszcsirkeff Mária és társai Stephen Leacock: Gertrúd, a nevelőnő (org. Gertrude the Governess) A.A. Milne: Micimackó (adaptacja) (org. Winnie-the-Pooh) A.A. Milne: Micimackó kuckója (adaptacja) (org. The House at Pooh Corner) A.A. Milne: Micsoda négy nap! (org. Four days' wonder) Christian Morgenstern – wiersze Luigi Pirandello: Hat szerep keres egy szerzőt (org. Sei personaggi in cerca d'autore) Jonathan Swift: Gulliver utazásai (org. Gulliver's travels) Mark Twain: Tom Sawyer kalandjai (org. The adventures of Tom Sawyer) Metta V. Victor: Egy komisz kölök naplója Franz Wedekind – nowele

Bibliografia Utwory do słuchania – węg. Życiorys – węg. – Magyar Irodalom Arcképcsarnoka Życiorys – węg. – literatura.hu Życiorys – węg. – Karinthy Frigyes Gimnázium Cytaty – węg. Rozdział o Karinthym w Historii literatury – węg. Utwory w Węgierskiej Bibliotece Elektronicznej Oryginalne nagranie – Karinthy czyta swoje wiersze Frigyes Karinthy na PORT.HU zabawy Kosztolányiego i Karinthyego – węg. Życiorys, utwory po węgiersku i w przekładach Bábel Web Antológia

Kategoria:Ludzie urodzeni w Budapeszcie Kategoria:Pisarze związani z Budapesztem Kategoria:Węgierscy autorzy fantastyki naukowej Kategoria:Węgierscy poeci XX wieku Kategoria:Węgierscy prozaicy XX wieku Kategoria:Węgierscy satyrycy Kategoria:Węgierscy tłumacze Kategoria:Urodzeni w 1887 Kategoria:Zmarli na udar mózgu Kategoria:Zmarli w 1938