Lucjan Brunon Cylkowski (pseudonim „Lutek”, „Papa Lutek”, „Żuk”, ur. 23 maja 1907 w Zimnych Zdrojach, zm. 12 lipca 1944 w KL Stutthof) – polski harcmistrz, komendant hufca Szarych Szeregów w Gdyni, szef łączności konspiracyjnej ZWZ-AK w Podokręgu Północno-Zachodnim.
Życiorys Był synem Stanisława, właściciela niewielkiego gospodarstwa rolnego, i Marty z Makowskich. Ukończył szkołę powszechną w Liniewie. W 1927 roku zdał maturę w seminarium nauczycielskim w Kościerzynie, po czym podjął pracę nauczyciela geografii i przyrody w szkole w Pucku. Był aktywny również w ramach oświaty dorosłych w Wejherowie.
W 1930 roku otrzymał posadę w Szkole Podstawowej nr 1 w Gdyni przy ul. 10 lutego, gdzie pracował do wybuchu II wojny światowej. W latach 1931–1932 uczył się w Wyższym Kursie Nauczycielskim w Warszawie w zakresie geografii i przyrody. Podczas pracy w Gdyni angażował się w działalność harcerską. Prowadził drużynę harcerską przy Szkole Podstawowej nr 1 w Gdyni, później sprawował funkcję instruktora w gdyńskim hufcu harcerzy. W 1938 roku, po przekształceniu hufca w Morski Rejon Harcerzy, Cylkowski został komendantem hufca Gdynia-Śródmieście.
W 1935 roku ożenił się z Heleną Madsen – Dunką, której ojciec był pracownikiem firmy budującej falochrony w gdyńskim porcie. Tuż przed wybuchem II wojny światowej żona Cylkowskiego wraz z dwoma córkami wyjechała do Danii. Lucjan Cylkowski pozostał w Polsce w celu przygotowania harcerskich służb pomocniczych w Wojskowej Komendzie Rejonu i dowództwie Marynarki Wojennej. W sierpniu 1939 roku objął stanowisko komendanta Wojennego Pogotowania Harcerzy w Gdyni.
9 września 1939 roku wydał ochotniczemu oddziałowi harcerskiemu rozkaz do walki obronnej o Gdynię. W maju 1940 roku został mianowany komendantem Hufca Szarych Szeregów w Gdyni. W połowie 1941 roku został szefem łączności kurierskiej Podokręgu Północno-Zachodniego w Okręgu Pomorze ZWZ-AK. Do zadań Cylkowskiego należała organizacja łączności kurierskiej na trasie Gdynia–Bydgoszcz, Gdynia–Warszawa, Gdynia–Sztokholm. Dostarczył informację o położeniu bazy Kriegsmarine oraz o ruchach okrętów niemieckich. W czasie okupacji pracował w warsztacie szewskim Rhodego przy ul. Abrahama w Gdyni. W warsztacie oraz w swoim domu prowadził lokale konspiracyjne.
Na skutek dekonspiracji sieci Armii Krajowej w Bydgoszczy (według innego źródła: prowokacji agenta Gestapo Witolda Świętochowskiego), 30 września 1942 roku Cylkowski został aresztowany. Był przesłuchiwany w Gestapo na Kamiennej Górze w Gdyni i Gdańsku. Według powojennej relacji agenta Gestapo Jana Kaszubowskiego Cylkowski załamał się i ujawnił niektóre tajemnice organizacyjne, przy czym zdaniem Kaszubowskiego informacje te nie były na tyle istotne, by możliwe było rozpracowanie punktów łączności z Warszawą i Sztokholmem bądź też umożliwiłyby zatrzymanie wielu członków ruchu oporu na Pomorzu. W 1943 Cylkowski został skazany na śmierć, lecz na skutek interwencji konsula Danii Mogensenem, brata matki (oficera Wehrmachtu zamieszkałego w Dortmundzie) i dyrektora stoczni Deutsche Werke Kiel-Gotenhafen egzekucja została wstrzymana w zamian za deklarację współpracy z Gestapo w schwytaniu członków Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. W areszcie śledczym Cylkowski nawiązał kontakt z szefem łączności w Komendzie Naczelnej Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” Juliuszem Koszałką ps. „Jeremi”, „Jeż”, że po ucieczce zerwie kontakt z Niemcami.
W kwietniu 1943 roku (tuż przed Wielkanocą) zorganizowano mu sfingowaną ucieczkę podczas transportu więźniów. Gestapo zawiozło go do okolic leśniczówki w Borczu. Cylkowski nie dotarł do leśniczówki. Udał się do Kartuz, gdzie przekazał kierownictwu Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” informacje, jacy gryfowcy są poszukiwani przez Gestapo. Po krótkim pobycie w Kartuzach Cylkowski ukrył się w elektrowni wodnej w Bolszewie. W ukryciu pomógł mu nadzorca elektrowni Paweł Kuperszmit. Ukrywając się w elektrowni Cylkowski utrzymywał kontakt z Mogesenem i żołnierzami Armii Krajowej. Dzięki ostrzeżeniom Cylkowskiego wielu członków pomorskiego ruchu oporu uniknęło aresztowania. Gdy Gestapo zorientowało się, że Cylkowski uciekł, wydała za nim list gończy. Cylkowski został oskarżony o rzekome zabicie policjanta niemieckiego. 10 marca 1944 roku został on ponownie aresztowany i osadzony w więzieniu w Gdańsku. Okoliczności ponownego zatrzymania Cylkowskiego pozostają niejasne. Historyk Andrzej Gąsiorowski założył, że Gestapo prawdopodobnie poznała miejsce kryjówki po przejęciu archiwum Józefa Dambka w dniu jego morderstwa 4 marca 1944 roku. Według innych hipotez cytowanych przez Gąsiorowskiego Gestapo odkryło kryjówkę podczas obserwowania konsula Morgensena bądź też otrzymała informację wskutek zdrady jednej z łączniczek „Gryfa Pomorskiego”, która utrzymywała kontakt między Cylkowskim a Dambkiem.
Podczas ponownego śledztwa był torturowany. 8 czerwca 1944 Cylkowski został osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof, gdzie otrzymał numer 36573. Jako więzień polityczny trafił do obozu wyłącznie w celu wykonania egzekucji. Tuż przed wykonaniem kary śmierci został podleczony w obozowym rewirze. 12 lipca 1944 roku o godzinie 18:20 został stracony przez powieszenie. Okoliczności wydania wyroku śmierci pozostają niejasne. Historyk Bogdan Chrzanowski wysunął pogląd, że wyrok mógł ustanowić policyjny sąd doraźny działający na Pomorzu, przy czym działalność policji (odnotowywana w dokumentach Delegatury Rządu RP na Kraj i prasie podziemnej) nie została potwierdzona. Cylkowski został stracony wraz z trzema innymi więźniami: Polską i dwoma Rosjanami. Według relacji innego byłego więzienia KL Stutthof Lecha Duszyńskiego, podczas egzekucji byli obecni Paul Werner Hoppe, Theodor Meyer i dr Otto Heidl. Po odczytaniu wyroku Cylkowski miał krzyknąć Niech żyje Polska. Ciało Cylkowskiego skremowano w obozowym krematorium.
Upamiętnienie Lucjan Cylkowski jest patronem ulicy biegnącej na Kępie Redłowskiej w Gdyni, Szkoły Podstawowej nr 13 w Gdyni (od 1975) oraz 36 Gdyńskiej Drużyny Harcerskiej należącej do Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, działająca od 1963 roku. 23 maja 1987 roku w budynku Szkoły Podstawowej Nr 13 odsłonięto tablicę upamiętniającą harcmistrza Cylkowskiego.
Przypisy
Linki zewnętrzne Teczka Lucjana Cylkowskiego pochodząca ze zbiorów Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej w Toruniu
Kategoria:Członkowie Szarych Szeregów Kategoria:Harcmistrzowie Kategoria:Ludzie związani z Gdynią Kategoria:Ofiary KL Stutthof Kategoria:Polskie ofiary niemieckich obozów koncentracyjnych Kategoria:Polacy i obywatele polscy straceni przez Niemcy nazistowskie w Polsce 1939–1945 Kategoria:Urodzeni w 1907 Kategoria:Zmarli w 1944