Landtag des Fürstentums Liechtenstein, Landtag (pol. Sejm Krajowy Księstwa Liechtenstein lub Parlament Stanowy Księstwa Liechtenstein) – jednoizbowy parlament, organ władzy ustawodawczej Księstwa Liechtenstein. Parlament składa się z 25 deputowanych wybieranych w powszechnym, równym, tajnym i bezpośrednim głosowaniu w ordynacji proporcjonalnejArt.46 Konstytucji Księstwa Liechtenstein.
Historia mały|Jan II Dobry, książę Liechtensteinu, za którego kadencji przeprowadzono dwie reformy, poszerzające kompetencję Landtagu.|340x340px mały|300x300px|Skład Landtagu w 1921 roku. Na zdjęciu widoczni m.in. premier Josef Ospelt czy przewodniczący Landtagu Fritz Walser. Na zdjęciu nie ma jednak najważniejszych działaczy Volkspartei – Gustava Schädlera i Wilhelma Becka. mały|300x300px|Gmach Parlamentu w Vaduz. W tle widoczny zamek – siedziba monarchy Liechtensteinu. mały|300x300px|Na pierwszym planie siedziba Rządu Liechtensteinu – w tle gmach Landtagu mały|300x300px|Sala plenarna w gmachu Landtagu w Vaduz mały|450x450px|Portret księcia Jana Adama II Liechtensteina w sali plenarnej Landtagu mały|300x300px|Schody prowadzące do sali plenarnej Landtagu mały|300x300px|Budowa Landtagu mały|300x300px|Gmach Landtagu w dniu otwarcia (2008 rok) mały|403x403px|Gmach Landtagu oświetlony nocą Landtag został powołany po raz pierwszy na mocy absolutystycznej konstytucji z 1818 roku. Parlament był zwoływany przez księcia raz w roku w celu zatwierdzenia planów podatkowych monarchy, jednak w praktyce nie miał prawa odmowy. W jego skład wchodzili reprezentanci duchowieństwa i ziemiaństwa. Parlament nie posiadał jednakże legitymacji demokratycznej i pełnił funkcję fasadową wobec monarchy.
W wyniku rewolucji z 1848 roku książę utworzył tymczasowy parlament, który został wybrany demokratycznie, jednak został on usunięty dekretem książęcym w 1850 roku. Ziarno reform zostało zasiane i po ponownym zwołaniu Landtagu w 1857 roku był bardziej aktywny i mocno naciskał na zmianę konstytucji.
W roku 1862 w wyniku reform przeprowadzonych przez księcia Jana II Dobrego (w tym zmiany konstytucji) powołany został Landtag, który był prawdziwym przedstawicielstwem narodu. Składał się z 15 deputowanych w tym 12 wybieranych przez obywateli za pośrednictwem elektorów oraz 3 powoływanych przez księcia. Parlament uczestniczył w procesie ustawodawczym, a wszystkie ważniejsze umowy międzynarodowe wymagały jego potwierdzenia. Ponadto Landtag zyskał prawo do inicjatywy ustawodawczej i konstytucyjnej oraz funkcję kontroli nad administracją państwową i budżetem państwa.
Po wewnętrznym kryzysie finansowym i politycznym w Księstwie w roku 1878 utworzono podział na okręgi wyborcze: większy Oberland i mniejszy Unterland. Podział ten był wzorowany na historycznym podziale Księstwa, które powstało z połączenia dwóch majątków książąt Liechtenstein – Schellenberg i Vaduz. Wprowadzono również proporcję zgodnie, z którą wybierani byli posłowie – 7:5 na korzyść Oberlandu, a razem z deputowanymi wyznaczanymi przez monarchę − 9:6. Proporcja ta, mimo niesprawiedliwości zachowała się do 1988 roku.
W roku 1918 wprowadzono bezpośredniość wyboru 12 z 15 deputowanych. Przed wyborami w tym roku powstała pierwsza partia − Chrześcijańsko-Społeczna Partia Ludowa, która składała się ze zwolenników reform ustrojowych zgromadzonych wokół Wilhelma Becka. Wśród przeciwników reform zaczęło się kształtować ugrupowanie, które już po wyborach sformalizowało się jako Postępowa Partia Obywatelska.
Konstytucja z 1921 roku rozszerzyła kompetencje Landtagu − parlament wybierał członków rządu i miał kontrolę nad całością administracji państwowej, również nad organami władzy sądownicznej.
Podczas II wojny światowej w celu zapobiegnięcia przejęcia władzy przez nazistów podniesiono próg wyborczy do 18%, a dwa największe ugrupowania (FBP i VU) nawiązały koalicję, która przetrwała wiele lat po wojnie. Próg wyborczy nie został jednak obniżony po wojnie co stało się przyczyną sporu politycznego w latach 70. Ostatecznie w wyniku działań opozycji Trybunał Stanu w 1962 roku uznał próg za niezgodny z Konstytucją i zniósł go, zaś w 1973 roku wprowadzono do Konstytucji zapis o ośmioprocentowym progu wyborczym, który obowiązuje do dziś. W 1988 roku zwiększono liczbę deputowanych z 15 do 25 z proporcją 15:10 z przewagą Oberlandu.
Organizacja prac i organy Kompetencje i organizację Landtagu określa V Rozdział Konstytucji Liechtensteinu, który jest największy objętościowo z całej konstytucji, a także Regulamin Landtagu z 1996 roku.
Zaprzysiężenie Landtagu Pierwsze posiedzenie Landtagu jest zwoływane przez księcia. Podczas posiedzenia inauguracyjnego deputowani Landtagu składają przysięgę o treści określonej w KonstytucjiArt.54 Konstytucji Księstwa Liechtensteinu.:
Zwoływanie i zamykanie posiedzeń Posiedzenie inauguracyjne każdego roku w kadencji Landtagu zwołuje książęArt.48 Konstytucji Księstwa Liechtenstein, natomiast posiedzenia sesyjne w ciągu roku Przewodniczący LandtaguArt.50 Konstytucji Księstwa Liechtenstein. Zazwyczaj rocznie odbywa się od 8 do 10 posiedzeń, które trwają średnio 1-3 dni. Ponadto monarcha ma prawo do zamknięcia posiedzenia Landtagu lub też jego całkowitego rozwiązania. Posiedzenia mogą zostać również zwołane w wyniku inicjatywy obywatelskiej (podpisy 1000 obywateli uprawnionych do głosowania lub wniosek złożony przez co najmniej 3 zgromadzenia gminne). Kiedy na tron wstępuje nowy monarcha, Landtag zbiera się na posiedzeniu specjalnym, aby przyjąć ślubowanie monarchy oraz złożyć mu hołdArt.51 Konstytucji Księstwa Liechtenstein.
Rozwiązanie Parlamentu Parlament może zostać rozwiązany na wniosek księcia, 1500 obywateli o czynnym prawie wyborczym lub 4 zgromadzeń gminnych. Po złożeniu wniosku przez obywateli lub władze lokalne Rząd jest zobowiązany do organizacji ogólnokrajowego referendum. Jeżeli Landtag zostanie rozwiązany, w ciągu 6 tygodni muszą odbyć się ponowne wybory parlamentarne. W historii Księstwa Parlament został rozwiązany siedmiokrotnie i za każdym razem wiązało się to z kryzysem politycznym.
Deputowani W skład Landtagu wchodzi 25 deputowanych wybieranych z dwóch okręgów wyborczych – 15 mandatów z Oberlandu oraz 10 mandatów z Unterlandu. Kadencja Landtagu trwa cztery lata. Wraz z posłami wybierani są ich zastępcy, którzy mogą zastąpić deputowanych w razie ich nieobecności.
Posłowie pełnią mandat wolny, mają całkowitą swobodę wypowiedzi w Parlamencie i nie mogą być w związku z nimi pociągani do odpowiedzialności prawnejArt.57 Konstytucji Księstwa Liechtenstein. Deputowanych Landtagu chroni immunitet, który nie pozwala na zatrzymanie posła w trakcie obrad ParlamentuArt.56 Konstytucji Księstwa Liechtenstein bez zgody całego Landtagu. Deputowani otrzymują roczne uposażenieArt.61 Konstytucji Księstwa Liechtenstein wysokości 20 tys. CHF.
Grupy parlamentarne Jeżeli komitet posiada co najmniej 3 posłów może stworzyć grupę parlamentarną (frakcję, niem. Fraktion), która ma prawo do reprezentacji w komisjach parlamentarnych, a także otrzymania własnego gabinetu.
Przewodniczący Landtagu W każdym roku na posiedzeniu inauguracyjnym wybierany jest Przewodniczący Landtagu (niem. Landtagspräsident) wraz z Wiceprzewodniczącym LandtaguArt.52 Konstytucji Księstwa Liechtensteinu, jednak niepisaną zasadą jest pełnienie tej funkcji przez całą czteroletnią kadencję Landtagu. Przewodniczący odpowiada za ustalenie porządku obrad ich zwoływanie i przewodniczenie im, a także reprezentację Landtagu na zewnątrz.
W ustaleniu porządku obrad przewodniczący jest wspierany przez Biuro Landtagu (niem. Landtagsbüro), w którego skład wchodzą Przewodniczący i Wiceprzewodniczący Landtagu, rzecznicy grup parlamentarnych (niem. Fraktionssprecher), a także Sekretarz Landtagu (niem. Schriftführer), pełniący funkcję doradczą.
Komisje parlamentarne Landtag jako organy pomocnicze powołuje komisje parlamentarne. Rozróżnia się komisje stałe wybierane co roku oraz komisje specjalne. Do komisji stałych należą: Komisja Kontroli (niem. Geschäftsprüfungkommission, GPK)Art.63 Konstytucji Księstwa Liechtensteinu, Komisja Finansów (niem. Finanzkommission, FKO)Art.63ter Konstytucji Księstwa Liechtensteinu oraz Komisja Spraw Zagranicznych (niem. Aussenpolitische Kommission, APK). Komisje stałe składają się z pięciu deputowanych, natomiast komisje specjalne z trzech deputowanych. Do komisji specjalnych należą m.in. Komisje Śledcze (niem. Parlamentarisch Untersuchungskommission, PUK) lub specjalne komisje orzekające czy prawa wprowadzane przez EOG wymagają potwierdzenia przez Landtag.
Kompetencje i funkcje Parlament Liechtensteinu stanowi reprezentację narodu i pełni cztery podstawowe funkcje: ustawodawczą, kontrolną, kreacyjna i artykulacyjną.
Funkcja ustawodawcza i funkcja artykulacyjna Landtag jest dawcą prawa w Liechtensteinie i musi uczestniczyć w każdej zmianie prawa lub przy wprowadzeniu nowego prawaArt.65 Konstytucji Księstwa Liechtensteinu. Dotyczy to również prawa międzynarodowego. Do podjęcia prac legislacyjnych w Parlamencie wymagane jest kworum, które wynosi 2/3 posłów, czyli 17 z 25 deputowanych.
Proponowaną ustawę Landtag rozpatruje w trzech czytaniach, podczas których przeprowadzana jest dyskusja oraz wprowadzane są poprawki. W ostatnim – trzecim czytaniu przeprowadzane jest głosowanie nad projektem. Zazwyczaj pisaniem projektów ustaw zajmuje się Rząd, gdyż dysponuje on odpowiednimi narzędziami prawnymi i to właśnie ten organ wprowadza zdecydowaną większość propozycji do Landtagu. Ustawy są przyjmowane zwykłą większością głosów (50% deputowanych + 1), z wyjątkiem poprawek w Konstytucji, kiedy wymagana jest większość kwalifikowana 75% głosów. Jednak żeby ustawa przyjęta przez Landtag, weszła w życie potrzebna jest kontrasygnata głowy państwa oraz szefa rządu. Jeżeli ustawa otrzyma zgodę od głowy państwa jest umieszczana w Dzienniku Ustaw Liechtensteinu, a w ciągu 8 dni wchodzi w życieArt.67 Konstytucji Księstwa Liechtensteinu.
Na wniosek 1000 obywateli lub 3 zgromadzeń gminnych władze mają obowiązek zorganizowania referendum w sprawie ustaw, będących tematem obrad LandtaguArt.66 Konstytucji Księstwa Liechtensteinu. Referendum jest również konieczne w sytuacji, gdy ustawa przewiduje jednorazowy wydatek powyżej 500 000 CHF.
Funkcja kontrolna Parlamentowi w Liechtensteinie przysługuje pełna kontrola nad administracją państwową w tym nad władzą sądowniczą. W celach kontrolnych Landtag powołuje komisje parlamentarne: stałe i specjalne.
Do stałych komisji parlamentarnych, czyli powoływanych corocznie, w których skład wchodzi pięciu deputowanych Landtagu, należą:
Komisja Kontroli (niem. Geschäftsprüfungkommission, GPK), która sprawuje kontrolę nad działalnością urzędów administracji państwowej; Komisja Finansów (niem. Finanzkommission, FKO), która kontroluje i opiniuje budżety państwa, instytucji i stowarzyszeń prawa publicznego i przedsiębiorstw skarbu państwa, opiniuje również projekty kredytów i zapożyczeń, czy kupna i sprzedaży nieruchomości państwowych. Komisja Spraw Zagranicznych (niem. Aussenpolitische Kommission, APK), która opiniuje umowy międzynarodowe oraz współpracuje z Rządem w kwestiach kontaktów zewnętrznych.
Ponadto Landtag powołuje komisje specjalne, do których należą np. parlamentarne komisje śledcze (niem. Parlamentarisch Untersuchungskommission), do których zwołania potrzebna jest wniosek 1/4 deputowanychArt.63bis Konstytucji Księstwa Liechtensteinu i które zajmują się wyjaśnianiem i dochodzeniem faktów w danej sprawie, czy komisje stwierdzające ważność wyborów (niem. Wahlprüfungskommission), powoływane w trakcie procesu wyborczego.
Innymi specjalnymi komisjami są gremia zajmujące się kontaktami z organizacjami międzynarodowymi, czyli delegacje, np. Komisja Parlamentarna ds. Jeziora Bodeńskiego albo Komisja ds. EOG i krajów EFTA.
Prawo do kontroli posiadają również pojedynczy deputowani, którzy mogą je realizować przez petycję, zapytanie lub interpelację.
Funkcja kreacyjna