Reformatio in peius – łaciński zwrot oznaczający pogorszenie sytuacji skazanego w wyniku wyroku zapadłego w postępowaniu odwoławczym. Zakaz takiego pogorszenia uchodzi za jedną z istotnych gwarancji procesowych, chroniących prawa jednostki.
W postępowaniu karnym w Polsce Zasadą w polskim procesie karnym jest zakaz reformationis in peius, czyli zakaz pogarszania sytuacji oskarżonego w procesie, gdy wyrok zaskarżono wyłącznie na jego korzyść.
Zakaz reformationis in peius obowiązujący w postępowaniu przed sądem odwoławczym reguluje art. 434 Kodeksu postępowania karnego z 1997 roku.
Zakaz reformationis in peius podstawowyS. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, wyd. 9, Warszawa 2008, s. 543. oznacza, że
Zakaz reformationis in peius obostrzony ze względu na zwiększone wymagania wobec osób posiadających profesjonalne kwalifikacje obowiązuje w sytuacji
Zakaz reformationis in peius obowiązuje też w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.
Jeżeli wyrok został zaskarżony tylko na niekorzyść oskarżonego, sąd odwoławczy może orzec również na jego korzyść.
Nowelizacja z 10 stycznia 2003 roku zniosła zakaz reformationis in peius, jeżeli oskarżony jako tak zwany mały świadek koronny skorzystał z nadzwyczajnego złagodzenia kary albo skazanie nastąpiło poza rozprawą lub na rozprawie skróconej. W literaturze prawniczej uważa się te wyjątki za źle zredagowaneS. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, wyd. 9, Warszawa 2008, s. 544..
W postępowaniu cywilnym w Polsce Zakaz reformationis in peius w sądowym postępowaniu procesowym w sprawach cywilnych uregulowany został w art. 384 Kodeksu postępowania cywilnego:
Powyższy przepis stosowany jest co do zasady odpowiednio do postępowania nieprocesowego według art. 13 § 2 k.p.c., jednak jego stosowanie może prowadzić do wyłączenia lub też istotnej modyfikacji zakazu reformationis in peius, jeżeli przemawia za tym charakter danej sprawy. Dzieje się tak w przypadku spraw, w których sąd orzeka z urzędu oraz w przypadku, gdy postanowienia sądu mają charakter niepodzielny, a poszczególne rozstrzygnięcia sądu w danej kwestii są od siebie zależne. Wyłączenie zakazu reformationis in peius występuje z powyższych powodów między innymi w postępowaniach o stwierdzenie nabycia spadku oraz o zniesienie współwłasnościprzykładowe postanowienie Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. akt IV CSK 432/2007.
Jedynym przepisem wyłączającym de lege zakaz reformationis in peius w postępowaniu nieprocesowym był § 18 uchylonego Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 marca 1983 r. w sprawie rejestru spółdzielni:
W postępowaniu administracyjnym w Polsce W postępowaniu administracyjnym zakaz reformationis in peius został ujęty w Kodeksie postępowania administracyjnym w sposób następujący:
Jest to rozwiązanie kompromisowe, ponieważ z jednej strony wskazuje się, że zakaz ten nie odpowiada istocie postępowania administracyjnego i administracyjnego toku instancji, z drugiej zwraca się uwagę na potrzebę ochrony praw strony w tym postępowaniu. Rozwiązanie przyjęte w Kodeksie postępowania administracyjnego budzi różne opinie w piśmiennictwie prawniczymTadeusz Woś, Mechanizm orzekania przez sąd administracyjny, [w:] Postępowanie sądowo-administracyjne pod red. Tadeusza Wosia, wyd. 3, Warszawa 2009, s. 243-245..
W postępowaniu administracyjnosądowym w Polsce W postępowaniu administracyjnosądowym zakaz reformationis in peius został ujęty w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w sposób następujący:
W literaturze wskazuje się na wady tego zakazu (m.in. ograniczenie możliwości orzeczniczych sądu) – uważany jest on za „zło konieczne”Tadeusz Woś, Mechanizm orzekania przez sąd administracyjny, [w:] Postępowanie sądowo-administracyjne pod red. Tadeusza Wosia, wyd. 3, Warszawa 2009, s. 245..
Przypisy
Linki zewnętrzne Ograniczenie wyjątku od zasady reformationis in peius w postępowaniu karnym
Zakaz reformationis in peius w postępowaniu administracyjnym przed organem II instancji
Kategoria:Postępowanie karne