Franciszek Ksawery Michał Bohusz, pseud. i krypt.: Weteran światły, dawniejszy dygnitarz W. X. L.; Xiądz X. B. P. K. W. P. W. T. S. G. W. X. X. S. T. i O. P. D., (ur. 1 stycznia 1746 w powiecie wiłkomierskim, zm. 4 kwietnia 1820 w Warszawie) – ksiądz, doktor filozofii, pisarz, pamiętnikarz, historyk i działacz społeczno-publicystyczny; przeciwnik Targowicy.
Życiorys Urodził się jako syn Józefa Antoniego miecznika wileńskiego, i Wiktorii ze Świętorzeckich. Pierwsze nauki pobierał u wileńskich jezuitów, w latach 1755-1756 uczęszczał do Collegium Nobilium jezuitów w WilnieKazimierz Puchowski, Jezuickie kolega szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Gdańsk 2007, s. 570., wstępując do ich zakonu w roku 1761, po kasacie zakonu został księdzem diecezjalnym. Studiował prawo, teologię i filozofię w Akademii Wileńskiej.
W latach 1777–1778 wspólnie z Antonim Tyzenhauzem podróżował po Europie. Był m.in. w Anglii, Czechach, Francji i Holandii. W 1781 został prałatem i biskupem koadiutorem wileńskim. W latach 1780–1782 sprawował funkcję prezydenta trybunału cywilnego. Był wychowawcą Franciszka Sapiehy.
Uczestnik przygotowań do powstania na Litwie w 1794 roku. Aresztowany dwukrotnie: w 1792 (jako przeciwnik rządów targowiczan) oraz w kwietniu 1794 (za udział w spisku Jakuba Jasińskiego). Zwolniony w 1795 powrócił do Wilna. W 1804 przeniósł się do Warszawy. Sprawował tam urząd sędziego pokoju.
Kawaler orderu Świętego Stanisława. Od roku 1804 członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tłumacz i wydawca Kodeksu Napoleona (Warszawa 1810). W 1812 roku jako członek Towarzystwa Królewskiego Gospodarczo-Rolniczego przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa PolskiegoDziennik Konfederacyi Jeneralnej Królestwa Polskiego, 1812, nr 20, s. 185..
Twórczość Ważniejsze utwory Memoriał... do JWW. Delegatów na wysłuchanie rachunków Komisji Skarbu Litewskiego, Warszawa 1882 O początkach narodu i języka litewskiego, rozprawa... na publicznym posiedzeniu... Tow. Warsz. 1806 r. d. 12 grudnia czytana, Warszawa 1808; wyd. następne: Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, t. 6 (1810) Dodatek przez... do książki pod tytułem: Poprawa błędów w ustnej i pisanej mowie polskiej, przez Onufrego Kopczyńskiego napisanej, Warszawa 1808 Plan do historii narodowej z r. 1809, wyd. A. Kraushar: "Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk", t. 3, Warszawa 1902 O budowli włościańskiej, trwałej, ciepłej, taniej, od ognia bezpiecznej i do kraju naszego przystosowanej. Dziełko z umieszczeniem w nim rozbioru rozpraw odpowiednich w tymże przedmiocie przesłanych Królewsko-Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk, Warszawa 1811; wyd. następne: Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, t. 9 (1816) i odb. "Zdanie sprawy przez... o próbie uczynionej w Wilanowie co do nowego sposobu budowania (z cegły surowej) na posiedz. Publ. Tow. Król.-Warsz. Przyj. Nauk d. 30 kwietn. 1811", Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, t. 9 (1816) i odb. Prośba za ubogimi do żebractwa przywiedzionymi, aby ich nie zamykano, Warszawa 1817 "Spominka o Antonim Tyzenhauzie napisana dla J. U. Niemcewicza w miesiącu wrześniu 1819", Tygodnik Wileński 1820 i odb. Dziennik podróży, niewydane fragm. z rękopisu biblioteki J. Szczytta w Tabołkach, wydane pt. "Diariusz wojażu ks. K. Bohusza", Kronika Rodzinna 1885; Dziennik podróży z 1777–1778 i 1790–1791, z rękopisu Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, wyd. A. Kraushar, przyznając go błędnie autorstwu Staszica: "Dziennik podróży ks. Stanisława Staszica", t. 1-2, Warszawa 1903; kopia z XVIII w. dziennika z lat: 1777–1778, 1790–1791, w rękopisie: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 3562 Historia konfederacji barskiej, t. 1-3, rękopis zaginiony, (inform.: przedmowa w rękopisie Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. 3562) artykuły Bohusza w czasopismach: Pamiętnik Warszawski (tu: "Ks. Bohusza odpowiedź względem początków narodu litewskiego", grudzień 1817), Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (tu: "Życie literackie ks. M. Poczobuta", t. 9, r. 1816; "Pochwała J. Chreptowicza", t. 10, r. 1817), Tygodnik Wileński.
Przekłady J. Vernet: Filozof bez religii uważany w towarzystwie, t. 1-2, Wilno 1786 Kodeks Napoleona Księstwu Warszawskiemu artykułem 69-tym ustawy konstytucyjnej roku 1807 dnia 22 lipca za prawo cywilne podany. Z niektórymi odmianami na Sejmie Warszawskim w roku 1809 od Najjaśniejszego Pana... Fryderyka Augusta, dekretem roku tegoż 1809 dnia 18 marca potwierdzonymi... Z przyłączeniem: Słowniczka wyrazów pewnych polskich odpowiadających francuskim; Tablicy odległości od stołecznego miasta Warszawy miast departamentowych tudzież odległości miast powiatowych od miasta departamentowego tymczasowie obrachowanej, póki urzędowa nie wyjdzie, tablicy ogólnej tytułów, działów i oddziałów; na koniec tablicy materii w tej księdze prawa znajdujących się, Warszawa 1810 P. M. Vergilius: Ziemiaństwo (przekł. litewski), rękopis zaginiony, (inform.: przedmowa w rękopisie Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. 3562).
Prace edytorskie Sumaryjny wypis akt kapituły katedr. wileńskiej od r. 1501 do r. 1783 października 22, z rękopisu Bohusza, wyd. Biblioteka Publiczna Wileńska 1895 (rękopis).
Listy i materiały Do Stanisława Augusta z 3 września 1778 i 2 czerwca 1792, ogł. I. Turowska-Barowa, Rocznik Biblioteczny, rocznik 5 (1961), z. 1/4 Do A. J. Czartoryskiego z roku 1808, ogł. L. Dębicki Puławy, t. 3, Lwów 1888, s. 38-39 Testament Dzieje Dobroczynności Krajowej i Zagranicznej 1820, t. 1, s. 452.
Przypisy
Bibliografia Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989,
Mały słownik historii Polski, Wiedza Powszechna, Warszawa, 1959
Kategoria:Absolwenci i studenci Collegium Nobilium jezuitów w Wilnie Kategoria:Członkowie konspiracji poprzedzającej wybuch powstania kościuszkowskiego Kategoria:Członkowie Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego 1812 Kategoria:Członkowie Towarzystwa Królewskiego Gospodarczo-Rolniczego Kategoria:Klucznicy ziemscy Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Urodzeni w 1746 Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1820