Górne Przedmieście (niem. Obervorstadt) – część śródmieścia Bielska-Białej położona na zachód od Starego Miasta, historyczne przedmieście miasta Bielska. Do pierwszej połowy XIX wieku największe i najludniejsze bielskie przedmieście, później straciło znaczenie na rzecz Dolnego Przedmieścia. Współcześnie stanowi obszar bardzo zróżnicowany urbanistycznie: od charakterystycznych parterowych domów dawnych sukienników wzdłuż ulic Jana III Sobieskiego i Cieszyńskiej przez historyczną dzielnicę willową po osiedla mieszkaniowe z lat 60. XX wieku na północ od ulicy Piastowskiej. Zwyczajowe i historyczne rozumienie Górnego Przedmieścia odzwierciedla obręb ewidencyjny o tej nazwie, nie jest ono natomiast tożsame z osiedlem (jednostką pomocniczą gminy) Górne Przedmieście.

Położenie Pierwotnie Górnym Przedmieściem określano wszystkie tereny położone na zachód i południe od miasta lokacyjnego. W 1824 doszło do wyodrębnienia Żywieckiego Przedmieścia i w ten sposób ukształtowały się granice dzielnicy, które trwają do dziś w postaci obrębu ewidencyjnego o nazwie Górne Przedmieście (kod TERYT 246101_1.0004) i są uznawane za tradycyjne. Biegną one: na wschodzie: ulicą Starobielską, Juliusza Słowackiego i przez środek Bielskiego Syjonu (placu Marcina Lutra) – granica z Dolnym Przedmieściem; ulicą Waryńskiego i Świętej Trójcy – granica ze Starym Miastem na południu: w nieregularny sposób od 0 do 200 m na południe od ulicy Cieszyńskiej – granica z Żywieckim Przedmieściem na zachodzie: linią prostą około 100–150 m na zachód od ulic Browarnej i Żółkiewskiego – granica z Aleksandrowicami na północy: ulicą Pod Grodziskiem, Sierpniową i lekko na północ od linią kolejową nr 190 – granica ze Starym Bielskiem Inaczej kształtuje się uchwalony w 2002 podział na osiedla – jednostki pomocnicze gminy. Osiedlem Górne Przedmieście nazywa się zgodnie z nim obszar ograniczony na północy i zachodzie ulica Piastowską, a na południu ulicą Cieszyńską, przez co należy do niego również duża część historycznych Aleksandrowic, dawniej odrębnej wsi przyłączonej do Bielska w 1938. Z kolei wschodnia granica biegnie ulicą Listopadową, Grunwaldzką i na zachód od ulicy Słowackiego, ale pozostawiając po stronie Górnego Przedmieścia cały Bielski Syjon, przesunięta jest też nieznacznie na zachód na odcinku staromiejskim. Domy po południowej stronie ulicy Cieszyńskiej należą w podziale samorządowym do osiedla Słonecznego, park im. Juliusza Słowackiego, gmach I LO im. M. Kopernika oraz osiedle przy ulicy kpt. Boryczki (ZOR II) do osiedla Dolne Przedmieście, a osiedle Mieszka I jest wyodrębnione jako samodzielna jednostka. Także fragmenty samorządowych osiedli Piastowskie i Śródmieście Bielsko należą do historycznego Górnego Przedmieścia. Historia thumb|left|Obszar między miastem lokacyjnym a grodziskiem w Starym Bielsku, na którym rozwinęło się później Górne Przedmieście. Makieta stanu XIV-wiecznego Dzieje Górnego Przedmieścia sięgają XV wieku. Uformowało się ono za „górną” bramą miejską wzdłuż drogi w kierunku Cieszyna, której śladem biegnie dziś ulica Jana III Sobieskiego. Od drugiej połowy XVI wieku datuje się jego szybszy rozwój związany z napływem do Bielska sukienników, którzy w największej liczbie osiedlili się właśnie tutaj. Z czasem to właśnie sukiennictwo stało się wiodącą gałęzią lokalnej gospodarki. Drewniany XVIII-wieczny dom przy ulicy Sobieskiego 51, w którym obecnie znajduje się muzeum Dom Tkacza, jest świadectwem architektury, jaka dominowała w dzielnicy w epoce przedindustrialnej. Jeszcze w pierwszych dekadach XIX wieku żywy był podział na tzw. wielkomieszczan żyjących w obrębie murów i cieszących się statusem pełnoprawnych obywateli (Bürger) oraz pozbawionych przywilejów „współobywateli” (Mitbürger) z przedmieść. thumb|Widok ogólny Górnego Przedmieścia ze szpitalem miejskim, 1911 thumb|Kwartał profesorski na pocztówce z 1915 Do pierwszej połowy XIX wieku to Górne Przedmieście było większym i ważniejszym z bielskich przedmieść. W latach 1605–1608 wzniesiono tu kościół filialny pod wezwaniem św. Trójcy. W 1772 liczyło sobie 197 domów, a do roku 1819 liczba ta zwiększyła się do 274. Wyraźny wzrost związany jest z otwarciem w 1787 nowej drogi – obecnej ulicy Cieszyńskiej, która stanowiła element tzw. drogi cesarskiej z Bielska do Cieszyna i zastąpiła stary trakt. Stała się ona drugą osią urbanistyczną przedmieścia. W 1824 dokonano poważnej zmiany granic katastralnych – z południowej części Górnego wydzielono Żywieckie Przedmieście. Po tej zmianie liczba domów zmniejszyła się do 168. Spadek znaczenia dzielnicy wiąże się z rewolucją przemysłową. Bardziej korzystne położenie blisko rzeki Białej spowodowało, że zmechanizowane fabryki włókiennicze lokowały się przede wszystkim na Dolnym i Żywieckim Przedmieściu. To pierwsze stało się głównym kierunkiem rozwoju przestrzennego miasta i stopniowo przejęło rolę jego centrum, o czym przesądziło również ulokowanie dworca kolejowego w 1855. Niemniej Górne Przedmieście pozostało do końca stulecia najludniejszą częścią miasta. W 1851 liczyło sobie 2430 mieszkańców (33,2% wszystkich bielszczan) w 180 budynkach. Do roku 1910 liczba mieszkańców wzrosła do 5451, z tego 88,6% niemiecko-, 10,5% polsko- i 0,8% czeskojęzycznych; 56,6% katolików, 38,2% protestantów i 4,5% żydów. thumb|left|Bielsko i jego zachodnie peryferia na przełomie XIX i XX wieku. Napis Inft. Ksr. oznacza koszary piechoty na obecnym placu Zwycięstwa

Rozwój przestrzenny Górnego Przedmieścia w długim XIX stuleciu wiązał się m.in. z powstaniem i poszerzaniem dzielnicy ewangelickiej zwanej Bielskim Syjonem (począwszy od 1781, gdy został ogłoszony patent tolerancyjny Józefa II), zakładaniem nowych cmentarzy w miejsce likwidowanych przykościelnych („stary” ewangelicki 1833, katolicki 1884, „nowy” ewangelicki 1911), budową kompleksu szpitalnego przy obecnej ulicy Stanisława Wyspiańskiego (1891–1912) i koszar c. k. piechoty na obecnym placu Zwycięstwa (1894–1895, dziś Szpital Pediatryczny), uruchomieniem browaru (1876), a także powstaniem dzielnicy willowej w rejonie dzisiejszej ulicy Wita Stwosza nazywanej „kwartałem profesorskim”. W 1898 założony został w miejscu dotychczasowego cmentarza cholerycznego Park Jubileuszowy Franciszka Józefa (obecnie Słowackiego). Wraz z osiedlem domów urzędniczych i kolejarskich w rejonie dzisiejszych ulic Bartosza Głowackiego i Antoniego Osuchowskiego (1911–1912) rozpoczęła się intensywniejsza urbanizacja północnej części Górnego Przedmieścia, która była kontynuowana w okresie międzywojennym. Powstała wtedy m.in. nowa siedziba straży pożarnej przy ulicy Grunwaldzkiej (1928), gmach Gimnazjum Polskiego wraz z domem profesorskim (1927, obecnie Liceum Kopernika) i funkcjonalistyczny budynek szkoły „grażynki” przy ulicy Osuchowskiego (1936, obecnie Szkoła Podstawowa nr 3). Od 1914 funkcjonował przystanek kolejowy Bielitz-Obervorstadt, później Bielsko Górne. thumb|Starostwo powiatowe – dawny urząd wojewódzki Po II wojnie światowej punkt ciężkości dzielnicy przesunął się na północ w kierunku ulicy Piastowskiej, która została przedłużona aż do skrzyżowania Hulanka w Aleksandrowicach, wyposażona w linię tramwajową (funkcjonowała w latach 1951–1970) i stała się główną arterią łączącą centrum z zachodnią częścią miasta. W latach 1957–1961 wybudowane zostało Zakładowe Osiedle Robotnicze IV (ZOR IV) nazywane też osiedlem Zawadzkiego, a obecnie noszące nazwę osiedle Mieszka I. W kolejnych latach powstał ZOR V w rejonie dzisiejszej ulicy kpt. Boryczki. Po utworzeniu województwa bielskiego w 1975 siedzibę jego władz ulokowano w nowym gmachu na Górnym Przedmieściu w obrębie osiedla Zawadzkiego. Obecnie mieści on starostwo powiatowe powiatu bielskiego.

Zabytki i atrakcje turystyczne Muzeum w Bielsku-Białej – Dom Tkacza Studio Filmów Rysunkowych i Interaktywne Centrum Bajki i Animacji (w budowie do 2023) Kościół Świętej Trójcy Park im. Juliusza Słowackiego i Bielskie Centrum Kultury ciąg zabudowy ulic Jana III Sobieskiego i Cieszyńskiej – częściowo z I połowy XIX wieku dzielnica willowa w rejonie ulic Wita Stwosza, Słonecznej, Jana III Sobieskiego („kwartał profesorski”) willa Rudolfa Wiesnera (ul. Sobieskiego 67, 1891) willa Josefa Prochaski (ul. Słoneczna 4, 1903) willa Klemensa Matusiaka (ul. Sobieskiego 62a, 1924) skwer z tzw. studnią Luschki (1895) przy ulicy Jana III Sobieskiego cmentarz rzymskokatolicki przy ulicy Grunwaldzkiej cmentarz ewangelicki (tzw. Nowy) przy ulicy Listopadowej gmach I Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika (1927) gmach straży pożarnej w stylu „graniastym” przy ulicy Grunwaldzkiej (1928) kompleks szpitala miejskiego przy ulicy Stanisława Wyspiańskiego (1893) Dom Oficerski na placu Zwycięstwa (1928) kąpielisko miejskie Panorama (1936)

W skład Górnego Przedmieścia historycznego częściowego, a w skład osiedla Górne Przedmieście w całości, wchodzi również tzw. Bielski Syjon z kościołem Zbawiciela, pomnikiem Marcina Lutra, cmentarzem ewangelickim tzw. Starym i dalszymi zabytkami związanymi z dziedzictwem protestantyzmu w Bielsku-Białej.

Komunikacja thumb|Przystanek kolejowy Bielsko-Biała Górne (2008)

W przeszłości najważniejszymi traktami Górnego Przedmieścia były dzisiejsze ulice Jana III Sobieskiego („szlak solny”) i Cieszyńska („droga cesarska”), w XX wieku straciły one jednak swoje znaczenie komunikacyjne. Współcześnie główną drogą jest ulica Piastowska, stanowiąca najważniejsze połączenie między śródmieściem a zachodnią częścią miasta (Aleksandrowicami, Starym Bielskiem, Wapienicą). Przejeżdża nią (stan na rok 2022) siedemnaście linii autobusowych MZK Bielsko-Biała, a także autobusy Komunikacji Beskidzkiej i prywatnych przewoźników w kierunku Jaworza, Jasienicy, Strumienia i Cieszyna. Korzystają one z przystanków Piastowska Lubertowicza oraz Piastowska Starostwo Powiatowe. W głąb dzielnicy wjeżdżają linie MZK nr 7, 15 i 23, które obsługują ulice Stanisława Wyspiańskiego, Jana III Sobieskiego i Grunwaldzką. Do strefy płatnego parkowania należą tylko niewielkie fragmenty Górnego Przedmieścia: początkowy odcinek ulicy Cieszyńskiej oraz obszar między ulicami Listopadową, Andrzeja Frycza-Modrzewskiego, Fryderyka Chopina i Juliusza Słowackiego.

Północnym skrajem Górnego Przedmieścia biegnie nieużywana obecnie w ruchu pasażerskim linia kolejowa nr 190 w kierunku Cieszyna. Od nazwy dzielnicy bierze swą nazwę przystanek Bielsko-Biała Górne. Przypisy

Bibliografia

Portal mapowy Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej z warstwą obrębów ewidencyjnych i jednostek pomocniczych gminy

Kategoria:Dzielnice i osiedla Bielska-Białej