Zespół popunkcyjny – wtórny do zabiegu punkcji lędźwiowej ból głowy, który według Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy (ICHD II) charakteryzuje się następującymi cechami; ból głowy nasilający się w ciągu 15 min po przyjęciu pozycji siedzącej lub stojącej i zmniejszający się w ciągu 15 min po położeniu się, z przynajmniej jednym objawem towarzyszącym (nudności, sztywność karku, niedosłuch, szum w uszach lub światłowstręt). dane z wywiadu informują o nakłuciu lędźwiowym ból pojawia się do 5 dni po wykonaniu nakłucia lędźwiowego ból ustępuje samoistnie w ciągu tygodnia lub też w ciągu 48 godz. po odpowiednim leczeniu przyczynowym
Etiologia Mechanizm powstania bólu głowy w zespole popunkcyjnym jest niejasny. Za zasadniczą przyczynę uważa się obniżenie ciśnienia płynu mózgowo-rdzeniowego. Prowadzi to prawdopodobnie do przemieszczenia struktur wewnątrzczaszkowych i w rezultacie do ucisku i pociągania struktur wrażliwych na ból, takich jak naczynia krwionośne lub zatoki opony twardej. Inna teoria mówi, że przyczyną bólu jest rozszerzenie naczyń krwionośnych wewnątrzczaszkowych, powstałe w mechanizmie kompensacji obniżenia ciśnienia wewnątrz czaszki spowodowanego zmniejszeniem objętości płynu mózgowo-rdzeniowego.
Wystąpienie zespołu nie jest spowodowane bezpośrednio poprzez pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego do badania, gdyż występuje również w przypadkach nakłucia lędźwiowego bez pobrania płynu do badania. Jest to związane z utrzymywaniem się wycieku płynu w miejscu przekłucia opony twardej, a jego ubytek może dochodzić do 158 ml.
Częstość występowania zespołu popunkcyjnego jest szacowany na 30-40% w przypadku z pobieraniem płynu i 20% w przypadkach punkcji diagnostycznej.
Objawy chorobowe Objawy zespołu popunkcyjnego pojawiają się w 12-48 godzin od chwili nakłucia lędźwiowego. Opisywane są jednak przypadki pojawienia się bólu głowy spełniające kryteria rozpoznania zespołu popunkcyjnego do 14 dni. W badaniach nad częstością występowania zespołu (Vilming i Kloster) wykazano, że w 53% przypadków objawy pojawiły się w 1 dobie, 36% w dobie drugiej a wszystkie pozostałe przypadki wystąpiły do 4 doby.
Podstawowym objawem jest ból głowy o charakterze tępym, zlokalizowany w okolicy czołowej i/lub potylicznej w 2/3 przypadków obustronny, w pozostałych jednostronny.
Ból ma związek z pozycją ciała - pojawia się w pozycji siedzącej i stojącej i ustępuje po przyjęciu pozycji leżącej, z tym że jego ustępowanie jest tym wolniejsze, im dłużej trwała pionizacja.
Najczęstszym współistniejącym objawem są nudności (w 85% przypadków).
Zapobieganie Wpływ na zmniejszenie częstości powikłań mają następujące procedury: stosowanie igły o jak najmniejszej średnicy. Udowodniono w badaniach, że zastosowania igły o średnicy 20G (0,9 mm) powoduje wystąpienie objawów u 50% poddanych nakłuciu lędźwiowemu, podczas gdy zastosowanie igły 22G minimalizuje to ryzyko do 26%. Stosowanie igieł o mniejszym rozmiarze jest niepraktyczne i są one stosowane praktycznie w anestezjologii. Zastosowanie igieł o rozmiarze 24-27G wiąże się jedynie z 5-10% ryzykiem wystąpienia powikłań. stosowanie igieł atraumatycznych czyli zmniejszających stopień uszkodzenia tkanek. Igły atraumatyczne są bardziej tępo zakończone, co umożliwia rozsuwanie a nie rozrywanie tkanek. Jednakże wykonanie nakłucia tym rodzajem igły jest trudniejsze technicznie. manewr ponownego wprowadzenia mandrynu do światła igły zmniejsza ryzyko wystąpienia zespołu popunkcyjnego kilkukrotnie. Podczas nakłucia dochodzi do uszkodzenia opony twardej – w trakcie tego może powstać włókno, które pozostaje w obrębie uszkodzenia podczas cofania igły, utrudnia zamknięcie opony twardej i przedłuża i tym samym zwiększa ilość płynu m-r., który wypływa do otaczających tkanek. Ponowne włożenie mandrynu usuwa te włókna i uniemożliwia ich pozostawienie i wpływ na niekorzystne gojenie. w przypadku stosowania tradycyjnej igły (w przypadkach igieł atraumatycznych nie zaobserwowano korzystnego wpływu) wprowadzenie jej skosu równolegle do przebiegu włókien opony twardej (równolegle do długiej osi kręgosłupa) zmniejsza ich uszkodzenie i ułatwia proces gojenia nie obserwuje się korzystnego wpływu na częstość występowania zespołu, rutynowego zalecenia przebywania przez 24 godziny w pozycji leżącej po wykonaniu nakłucia lędźwiowego. W świetle obecnej wiedzy nie ma podstaw do zalecania takiego sposobu postępowania.
Leczenie kofeina podawana oddzielnie, lub z paracetamolem, lub niesterydowymi lekami przeciwzapalnymi (nie upośledzającymi czynności płytek) sumatryptan zewnątrzoponowe nastrzyknięcie krwi własnej w ciężkich przypadkach opioidy podawane nadtwardówkowo
Bibliografia "Choroby wewnętrzne" pod red. A. Szczeklika, str. 2108 dane statystyczne zaczerpnięto z Sambor Grygorczuk, Sławomir Pancewicz, Joanna Zajkowska, Maciej Kondrusik, Teresa Hermanowska-Szpakowicz;Zespół popunkcyjny – przyczyny, profilaktyka i leczenie.Neurologia i Neurochirurgia Polska 2006; 40, 5: 434–440 (pdf)
Kategoria:Choroby układu nerwowego