Maks Velo

Maks Velo (ur. 31 sierpnia 1935 w Paryżu, zm. 7 maja 2020 w Tiranie) – albański architekt, malarz i poeta, więzień polityczny.

Życiorys Urodził się w rodzinie albańskiej, która wyemigrowała do Francji, był synem lekarza Sotiriego i Ani z d. Poro. Kiedy był jeszcze dzieckiem, jego rodzina powróciła do Albanii i zamieszkała w Korczy. Tam też uczył się rysunku pod kierunkiem Vangjusha Mio. W 1957 ukończył studia na Wydziale Budownictwa Politechniki Tirańskiej. W tym czasie uzyskał trzecią nagrodę w dziedzinie grafiki na konkursie, odbywającym się w Tiranie. Ten sukces spowodował, że reprezentował Albanię na II Biennale malarstwa krajów śródziemnomorskich w Aleksandrii. W latach 1959–1961 jego prace prezentowano na wystawach sztuki albańskiej w Erywaniu, Moskwie i Bukareszcie. W tym czasie publikował artykuły poświęcone sztuce i architekturze w prasie albańskiej. W 1969 został przyjęty do Ligi Pisarzy i Artystów Albanii. W latach 1970–1973 prowadził wykłady dla studentów Instytutu Sztuk w Tiranie i projektował obiekty mieszkalne, hotele i szkoły w Tiranie.

W 1972 przygotowywał wielką wystawę indywidualną, na której miało się znaleźć 180 prac jego autorstwa. Wystawa została wstrzymana dwa dni przed otwarciem. Rok później na plenum Związku Pisarzy i Artystów został skrytykowany za odejście od wzorca socrealizmu i uprawianie "sztuki zdegenerowanej". Pozbawiony możliwości projektowania i prowadzenia wykładów trafił na zesłanie, do jednej z wsi w okolicach Tirany, w celu reedukacji. Aresztowany 14 października 1978. W toku śledztwa przeciwko Velo wykorzystano zeznania jego żony Luçiany Naraçi, która współpracowała z Sigurimi. Po 6 miesiącach śledztwa w kwietniu 1979 został skazany na 10 lat pozbawienia wolności i skierowany do obozu pracy przymusowej w Spaçu. Po aresztowaniu skonfiskowano 246 obrazów i 73 rzeźby, a także teczki z rękopisami, które zostały zniszczone.

Obóz opuścił na mocy amnestii w styczniu 1986. Podjął wtedy pracę jako robotnik niewykwalifikowany w fabryce wyrobów precyzyjnych w Tiranie. Przywrócony do pracy architekta w sierpniu 1991, został zatrudniony w Instytucie Studiów i Projektów w Tiranie. W lipcu 1991 wziął udział w wystawie zbiorowej dziesięciu malarzy albańskich w Centrum Kultury Il Campo w Campomarino (Włochy). w 1992 Narodowa Galeria Sztuki w Tiranie zorganizowała wystawę retrospektywną twórczości M.Velo, prezentując 100 zachowanych dzieł. W 1995 po raz pierwszy zaprezentował publicznie poezję i rysunki, które powstały w więzieniu, w ramach wystawy Kokeqethja (Ogolona głowa). Swoje prace prezentował także w Polsce (Łódź, Poznań, Toruń). W katalogu wydanym w 1995 znalazło się kilka wierszy M. Velo, w tłumaczeniu Doroty Horodyskiej.

Od grudnia 1991 działał w Albańskim Forum Praw Człowieka, rok później został członkiem Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. W albańskiej telewizji pojawiał się jako niezależny komentator spraw politycznych. Oprócz albańskiego posiadał obywatelstwo amerykańskie.

Jako komentator polityczny zasłynął wypowiedziami, w których uznawał rozwój „mentalności islamskiej” za jedno z największych zagrożeń dla współczesnej Albanii.

Zmarł w 2020 w Tiranie, spoczywa na cmentarzu Tufinê.

W polskim przekładzie Dziesięć lat

Obraz jest anormalny

orzekli śledczy eksperci

Malarz jest normalny

orzekli psychiatrzy eksperci

Tego nie mogli rozstrzygnąć

sądowi eksperci

dlatego dziesięć lat

dostałem.

(tłum. Dorota Horodyska)

Pamięć Kolekcja 54 dzieł artysty została przez niego przekazana do zbiorów Narodowej Galerii Sztuki w Tiranie. W 90 rocznicę urodzin artysty Narodowe Centrum Książki działające w Tiranie ogłosiło rok 2025 Rokiem Maksa Velo.

Przypisy

Bibliografia

Maks Velo, Obrazy utracone, wyd. Galeria GI, Zielona Góra 1995 (katalog wystawy) Byliśmy uczestnikami surrealistycznego przedstawienia, rozm. Bartłomiej Kachniarz i Jakub Radomir Kumoch, Najwyższy Czas 1996/43.

Kategoria:Albańscy dziennikarze Kategoria:Albańscy malarze Kategoria:Albańscy pedagodzy Kategoria:Albańscy poeci Kategoria:Albańskie ofiary prześladowań komunistycznych 1944–1991 Kategoria:Albańscy architekci Kategoria:Albańscy działacze praw człowieka Kategoria:Ludzie urodzeni w Paryżu Kategoria:Urodzeni w 1935 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Sztuk w Tiranie Kategoria:Absolwenci Politechniki Tirańskiej Kategoria:Zmarli w 2020