mały|Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim Historia Lidzbarka Warmińskiego – pierwsza wzmianka o tym mieście pochodzi z 1240 r. i mówi o podbiciu przez Krzyżaków miasta Lecbarg, leżącego na pograniczu ziem Warmów i Bartów. Miasto często znajdowało się w centrum walk prusko-krzyżackich. W 1243 r. Lidzbark został jednym z miast utworzonej diecezji warmińskiej. Drewniany zamek mieszczący się w mieście został w 1251 r. przekazany biskupowi Anzelmowi. Lidzbark prawa miejskie otrzymał 12 sierpnia 1308 z nadania biskupa warmińskiego Eberharda. W latach 1350–1795 Lidzbark był siedzibą biskupów warmińskich i stolicą Warmii. W czerwcu 1440 Lidzbark przystąpił do Związku Pruskiego, a po zakończeniu wojny trzynastoletniej w 1466 r. znalazł się w granicach Polski. Miasto rozsławiały nazwiska znanych biskupów warmińskich oraz Mikołaja Kopernika. W latach 1703–1709 Lidzbark okupowali Szwedzi, a w 1703 r. król Szwecji Karol XII spędzał tu zimę. W 1749 r. biskup warmiński Adam Grabowski odnalazł Kronikę Galla, która została ogłoszona drukiem. W 1807 r. miasto zajęte było przez wojska francuskie, które stoczyły tu bitwę, a w 1914 r. przez wojska rosyjskie. Miasto najbardziej ucierpiało w czasie II wojny światowej, kiedy to doszczętnie zniszczone zostało stare miasto.
Lecbarg za czasów powstań pruskich (XIII wiek) Staropruska osada leżąca na pograniczu ziem Warmów i Bartów – Lecbarg – już w 1240 r. została podbita przez Krzyżaków. W tym roku pojawiła się pierwsza wzmianka o Lidzbarku. Rok później mieścił się tu już drewniany zamek. Już w 1242 r. wybuchło powstanie (1242–1253) uciemiężonych Prusów przeciwko krzyżackiemu najeźdźcy. Lecbarg został odbity z rąk zakonników i doszczętnie zniszczony. W następnym roku gród wrócił do Krzyżaków. W tym samym roku legat papieski Wilhelm z Modeny utworzył w nowo powstającym państwie zakonnym cztery diecezje: chełmińską, pomezańską, warmińską i sambijską. Lidzbark znalazł się w największej diecezji – warmińskiej. Zamek przekazany został w 1251 r. pierwszemu biskupowi diecezji warmińskiej Anzelmowi.
Utworzona Warmia obejmowała wschodnie tereny plemienia Pogezanii, środkową część terenu Warmów, zachodnią Barcję i skrawek Galindii. Granica biskupstwa rozciągała się od Fromborka, rzeką Pasłęką pod Olsztyn. Później do Reszla, zahaczając Barczewo i w linii prostej do Braniewa tworząc trójkąt. Jedna trzecia biskupstwa należała do kapituły warmińskiej. W 1260 r. wybuchło kolejne, II powstanie pruskie, w tym także roku bp Anzelm wydał dekret erekcji kapituły warmińskiej. Po uciążliwym oblężeniu w 1261 r. dowodzonym przez wodzów pruskich, Warmijczyka Glappo i Auktumo z Pomezanii, Lecbarg wrócił do pierwszych właścicieli. Znajdował się w ich rękach aż 13 lat, dłużej niż inne miejscowości. Po kolejnych bojach w 1274 r. osada powróciła do rąk Krzyżaków. Następny ruch wyzwoleńczy z roku 1277 nie wyswobodził już Lidzbarka. mały|250px|Panorama Lidzbarka w XIV w.
Burzliwy rozwój miasta (XIV wiek)
mały|250px|Panorama Lidzbarka w XIV w. Trzeci rezydujący tu biskup warmiński, Eberhard z Nysy na Górnym Śląsku, nadał 12 sierpnia 1308 r. prawo miejskie lokacji chełmińskiej. W nadaniu otrzymało 140 włók ziemi, z czego jedną przeznaczono na place budowlane, zabudowania i ogrody, dwadzieścia na wspólne pastwiska, a sześć otrzymał kościół parafialny. Herbem miasta jest Baranek Boży z pastorałem, znak św. Jana, na czerwonym tle. Herb ten nawiązuje do figury herbowej diecezji warmińskiej. Fakt, iż założyciel miasta pochodził ze Śląska, wpłynął na wygląd miasta. Do nowo powstałego miasta napływali osadnicy niemieccy i polscy ze Śląska właśnie. Stąd też podobieństwo gwary warmińskiej do wrocławskiej. Śląskie wpływy można również zauważyć w charakterystycznym rynku z podcieniami i gotyckim ratuszu. W XIX wieku uprawiano tu len i wytwarzano płótna na śląski sposób. Lidzbark rozwijał się szybko i był nowoczesnym miastem jak na owe czasy. Znajdowała się tu szkoła, tzw. „Preussenschule”, przygotowująca do stanu duchownego. Życie miejskie było bardzo szczegółowo określone w licznych regulaminach. Budowę zamku rozpoczęto w widłach Łyny i wpadającej do niej Symsarny, a miasta na przeciwległym ciasnym półkolu Łyny. Jeszcze w XIV wybudowano ratusz, kościół i szpital. Pierwszy drewniany kościół poświęcono w 1315 r. W drugiej połowie XIV w. zaczęto otaczać miasto murami z basztami i bramami. Od wschodu, południa i częściowo od zachodu naturalną barierą była Łyna. Mury tu też były osłonowe, słabsze. Od północy powstały masywne mury z licznymi basztami i suchą fosą, o ich ogromie może świadczyć, że zachowały się do dzisiaj. Budowę fortyfikacji zakończono w 1357 r. Do miasta można było się dostać trzema bramami i furtą kościelną. Od północnego wschodu Młyńska, od północnego zachodu Wysoka i od południowego zachodu Kościelna oraz furtka zwana Zamkową, znajdująca się po stronie południowej obok kościoła. Już ok. 1390 r. pomyślano o budowie wodociągu, który działał do 1904 r. Wszystko to miasto zawdzięczało Janowi z Miśni, który w 1350 r. wybrał miasto jako siedzibę dla biskupów warmińskich. W tym także roku rozpoczął on budowę murowanego zamku. Tutaj skupiła się centralna administracja biskupstwa, stanowiono prawa, odbywano sądy; tutaj kwitło życie kulturalne i dyplomatyczne, funkcjonowała szkoła.
Wojny polsko-krzyżackie i przyłączenie Lidzbarka do Polski (XV i XVI wiek) mały|Akt oddania się stanów pruskich królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi i Koronie Królestwa Polskiego, 1454, Archiwum Główne Akt Dawnych W 1410 r. Lidzbark wystawił swoją armię w bitwie pod Grunwaldem, chorągiew biskupa Henryka Vogelsanga została rozbita. Miasto musiało na krótko uznać władzę króla polskiego. Rok później lidzbarski zamek wybrał na swą siedzibę wielki mistrz Henryk von Plauen i rezydował w nim dwa lata. W 1414 r. Lidzbark Warmiński został spalony przez oblegające miasto wojska polskie. W czerwcu 1440 r. Lidzbark na zjeździe w Elblągu przystąpił do Związku Pruskiego i uznał władzę króla polskiego a Aleksander Sculteti organizował obronę miasta na czas wojny z zakonem krzyżackim. W 1454 r. Kazimierz Jagiellończyk wypowiedział zakonowi wojnę. Lidzbark w pierwszym roku wojny pokrywał finansowe ciężary wojny i płacił 600 marek, a dwa lata później 1350 marek. W czasie wojny na zamku stacjonowały czeskie wojska zaciężne pod służbą polską. Wojna skończyła się zwycięsko dla Polski II traktatem toruńskim, dzięki któremu Warmia i Prusy Królewskie przypadły Polsce. Dokument traktatu do dzisiaj spoczywa na zamku w Lidzbarku. Warmia zachowała swój dotychczasowy bardzo korzystny status publiczno-prawny. Biskupstwo warmińskie obdarzone zostało fotelem senatorskim. w 1497 r. miasto strawił straszliwy pożar. W latach 1505–1510 na zamku przebywał Mikołaj Kopernik, sprawując opiekę lekarską nad swoim wujem Łukaszem Wetzenrode – będącym tu biskupem. Zmienił on sylwetkę zamku, fundując na trzech narożach nadwieszone na konsolach, dekorowane, późnogotyckie wieżyczki przykryte dachem namiotowym. W latach 1519–1521 trzykrotnie nieskutecznie oblegał miasto. Największe natarcia miały miejsce w roku 1520, kiedy wielki mistrz Albrecht Hohenzollern, 15-tysięczną armią dwa razy zagrażał miastu. Pierwszy raz armia 15 sierpnia znienacka próbowała zająć miasto. Za drugim razem podczas 6-tygodniowego oblężenia, po wyrzuceniu na miasto dwudziestu kilku tysięcy palnych kul i bomb, musiał się wycofać, nie ośmielając się nawet na przypuszczenie szturmu generalnego. Miasta broniono pod komendą krajowego wójta warmińskiego Jerzego Preucka. Zapewne liczne najazdy doprowadziły do wyniszczenia miasta i pożarów w 1520 i 1522 r. W 1534 mieszczaństwo domagało się praw w 119 artykułach. W 1558 kardynał Stanisław Hozjusz udał się do Rzymu na sobór Trydencki, gdzie był legatem papieskim. W 1559 r. na zamku wybuchł pożar, spłonął dach i wieża. Według dokumentów w 1572 r. Lidzbark liczy 152 domy i 98 rzemieślników. W 1584 r. po latach spokoju nadszedł kolejny pożar, a dwa lata później założono w mieście żeński klasztor św. Katarzyny.
Liczne wojny i wcielenie do Prus (XVII i XVIII wiek) mały|Panorama Lidzbarka w XVII w. mały|Pałac Grabowskiego przy zamku, wzniesiony w XVIII w. Na początku XVII wieku biskup Szyszkowski na terenie przyzamkowego folwarku, na południowy zachód od miasta założył ogrody. Wzniesiono również pawilon ogrodowy, z biegiem lat przekształcony w pałac. W 1648 r. miasto wykroczyło poza mury. W 1656 roku wojska szwedzkie i brandenburskie oblegały całą Warmię, również Lidzbark. 25 marca 1698 r. spłonęła wieża i dach kościoła. Pod patronatem biskupa Potockiego odbudowano kościół, który otrzymał nowy barokowy hełm wieży. W 1672 r. Lidzbark broni się przed najazdem wojsk Szwedzkich. W latach 1703–1709 Lidzbark okupowali Szwedzi, a w 1703 r. król Szwecji Karol XII spędzał tu zimę. W Lidzbarku zapadła decyzja, aby królem polski został Stanisław Leszczyński. Gdy władca Szwecji opuścił miasto, zabrał ze sobą 12 wozów wyposażenia. W 1709 roku biskup Załuski rozpoczął budowę barokowego kościółka na ulicy Wiejskiej, było to wotum za koniec epidemii dżumy z tego samego roku. Budowę zakończono w 1789 r. W 1749 r. biskup warmiński Adam Grabowski odnalazł Kronikę Galla, która została ogłoszona drukiem. Na lidzbarskim zamku w czasie wojny siedmioletniej (1756–1763) przebywali okupanci podejmowani przez biskupa Grabowskiego
W latach 1767–1795 biskupem warmińskim był Ignacy Krasicki. To w lidzbarskich ogrodach pisał swe dzieła. W Lidzbarku w roku 1775 powstały jego Myszeida i Monachomachia, w r. 1776 Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, w r. 1778 Satyry, w r. 1779 Pan Podstoli oraz Bajki i Powieści i tak dalej aż do r. 1786. Doprowadził on pałacyk letni do aktualnej klasycystycznej formy, a ogrody do wielkiej świetności.
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. Warmia trafiła do państwa pruskiego. Biskupi i kapituła straciła swą władzę, kraj podzielono na powiaty, a na zamku usytuowano garnizon. Lidzbark rozwijał się wolno, przestrzeń ograniczona murami, okazała się wystarczająca do końca XVII w. Przedmieścia pełniły funkcję zaplecza gospodarczego. W 1772 r. w obrębie murów było 230 domów, a na przedmieściach 50. Ludność, razem z załogą zamku, liczyła 3049 osób. Po drugim rozbiorze Ignacy Krasicki opuścił Warmię, a po jego śmierci rezydencja biskupów została przeniesiona do Fromborka. Miasto popadało razem wraz z zamkiem w ruinę.
XIX wiek mały|Zamek biskupów warmińskich w 1839 mały|Średniowieczny ratusz w 1845, 20 lat przed zniszczeniem