Izabela Stachowicz z domu Schwarz, ps. „Czajka”, „Bela”, „Bella” (ur. 5 listopada 1897 w Sosnowcu, zm. 11 grudnia 1969 w Warszawie) – polska pisarka pochodzenia żydowskiego; skandalistka i muza artystów.
Życiorys Córka zamożnego warszawskiego przedsiębiorcy Wilhelma Schwarza i Felicji – Francuzki, która po rozstaniu z mężem bez córki wróciła do Francji. Stryjeczna wnuczka zgierskiego myśliciela żydowskiego Izuchera Mosze Szwarca (Schwarza). Miała dwóch starszych braci, Fredka i Hilarego, oraz dwie młodsze siostry: Ewę, która została malarką, i Ellę, która wyszła za mąż za potomka Aleksandra Dumasa, Mariusa Dumasa. Jej pierwszym mężem był Aleksander Hertz, drugim warszawski architekt Jerzy Gelbard, trzecim Władysław Stachowicz. Znana też jako Bela lub Bella.
Ukończyła Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Pięknych w Paryżu. Była przyjaciółką i muzą Witkacego, Gombrowicza (z którym już po wojnie spotkała się w Buenos Aires, a relację z tego spotkania – co spotkało się z dezaprobatą pisarza – drukowała w „Przekroju”), Iwaszkiewicza, rzeźbiarza Augusta Zamoyskiego oraz innych artystów. Debiutowała w 1937 roku reportażem z podróży na statku handlowym ss Lewant Moja podróż: Szlakiem Południa, wydanym pod pseudonimem Iza Bell. Pamiętana jest przede wszystkim jako autorka rozchwytywanych opowieści autobiograficznych – cyklu wspomnień, beletryzowanych i pełnych humoru, w których opisuje wiele postaci polskiej sceny kulturalnej. Pisze również o swoich podróżach po Europie, Afryce, Azji i Ameryce, a także o przeżyciach wojennych.
Czajka – Bela Hertz – była pierwowzorem Heli Bertz z powieści Witkacego Pożegnanie jesieni, gdzie Atanazy określa ją jako św. Teresę zmieszaną pół na pół z żydowską sadystką, mordującą w kokainowym podnieceniu białogwardyjskich oficerów.
Podczas wojny znalazła się w getcie warszawskim. Po ucieczce z niego pod przybranym nazwiskiem Stefania Czajka wstąpiła do partyzanckiego oddziału AL.
thumb|Izabela Czajka-Stachowicz jako porucznik WP Po wyzwoleniu została porucznikiem Wojska Polskiego. Skierowano ją do Wojewódzkiej Komendy MO w Katowicach. Jako pracownik Muzeum Narodowego w Warszawie wzięła aktywny udział w odzyskaniu dóbr kultury narodowej po okupacji. Ówczesny generalny konserwator Polski prof. Jan Zachwatowicz wspominał, że zaraz po wojnie wyruszył z ekipą na poszukiwanie zrabowanych dzieł sztuki. Bazą były Katowice, gdzie wiosną 1945 roku dołączyła do nich Izabela Czajka, która w ekipie prof. Stanisława Lorentza (znajomy Czajki ze studiów na uniwersytecie) penetrowała Dolny Śląsk w poszukiwaniu wywiezionych przez okupanta obrazów i dzieł sztuki. W czasie okupacji Niemcy zarekwirowali jej i mężowi ponad 250 obrazów olejnych, rysunków i grafik, w tym jej portrety pędzla Matisse’a, była więc pełna nadziei, że być może trafi na ślad zrabowanych jej arcydzieł. W czasie poszukiwań w Kłodzku Czajka-Stachowicz spotkała znajomych oficerów. Od por. Zygmunta Bratkowskiego, ówczesnego wojskowego komendanta Kłodzka, dowiedziała się, że w knajpce w Przesiece koło Jeleniej Góry, zauważył on leżące pod ścianą skrzynie z napisami „Matejko”. Poszukiwacze skradzionych dzieł istotnie znaleźli w restauracji „Waldschlösschen” skrzynie z arcydziełami Matejki: Rejtanem, Batorym pod Pskowem, Unią lubelską. Obrazy Matejki natychmiast przeniesiono do muzeum w Jeleniej Górze. 6 sierpnia wraz z innymi ze znalezionych dzieł przewieziono je pod eskortą żołnierzy 7 Dywizji WP do Muzeum Narodowego w Warszawie. W 1946 odeszła z milicji w stopniu kapitana i wróciła do Warszawy.
Po wojnie wspierała śląskiego malarza prymitywistę Teofila Ociepkę, któremu w 1948 r. zorganizowała indywidualną wystawę w Warszawie, promując go jako polskiego Celnika Rousseau. Pomogli jej w tym przyjaciele, m.in. Julian Tuwim i Jan Kott. Wystawa ta zapoczątkowała karierę artystyczną Ociepki. Ponadto dzięki jej opiece Ociepka i jego przyjaciele z artystycznej Grupy Janowskiej uniknęli represji stalinowskich.
W późniejszym okresie krytycznie oceniała władze, a jak pisał reżimowy dziennikarz Ryszard Gontarz, w 1967 w klubie „Babel” warszawskiego oddziału TSKŻ chwaliła Izrael, szczególnie zachwycając się młodzieżą i armią gotową bronić ojczyzny przed agresją Arabów. Propagowała wśród słuchaczy powieść L. Urisa Exodus.
Odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
thumb|Grób Izabelli Czajki-Stachowicz na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie Pochowana na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera B19-8-4).
Biografię Czajki pt. Szatańska księżniczka: Opowieść o Izabeli Czajce-Stachowicz napisała Krystyna Kolińska, wyd. Krajowa Agencja Wydawnicza, 1992. W 2011 r. wyszła kolejna biografia Czajki autorstwa Pauliny Sołowianiuk Ta piękna mitomanka. O Izabeli Czajce-Stachowicz.
Twórczość Reportaż Moja podróż. Szlakiem Południa, pod pseudonimem Iza Bell; wyd. F. Hoesick, Warszawa 1937 (relacja z podróży na statku handlowym ss Lewant)
Poezja Pieśni żałobne Getta, pod pseudonimem Izabela Gelbard; Katowice 1946; według przedmowy Władysława Broniewskiego zbiór wydano w 3 językach.
Wspomnienia Ocalił mnie kowal, 1956 Córka czarownicy na huśtawce, 1958 Lecę w świat, 1958 Król węży i salamandra, 1960 Moja wielka miłość, Warszawa 1961, Wydawnictwo Iskry Płynę w świat, 1961 (relacja z rejsu statkiem handlowym Polskich Linii Oceanicznych m/s „Mickiewicz”) Małżeństwo po raz pierwszy, 1962 Nigdy nie wyjdę za mąż, 1966 Dubo... Dubon... Dubonnet, 1970
Uwagi
Przypisy Artur Hutnikiewicz, Andrzej Lam, Literatura polska XX wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. Katalog cyfrowych książek tekstowych BCPZN. Szkice . Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze. Seweryn A. Wisłocki, W kręgu okultystów Janowa: Teofil Ociepka i jego uczniowie. Franciszek Dąbrowski, Ryszard Gontarz, Funkcjonariusz UB i SB, dziennikarz PRL, Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej nr 3/2008, s. 23. Izabela Czajka-Stachowicz, Córka czarownicy na huśtawce, KAW 1992, s. 31. Jacek Dehnel, Lala, WAB 2007, s. 328–329. Jadwiga Czachowska, Alicja Szałagan, Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1994. Izabela Gelbard (Czajka), Pieśń o moim dziadku Izucherze Szwarcu ze Zgierza. „Nieznany Świat” 3/2008 (207).
Jan Zbigniew Słojewski, Perswazje i wycinki, „Polityka” nr 40/1999 .
Włodzimierz Kalicki, Rejtan pod szynkwasem . Takiej formy nazwiska używa w swojej autobiografii Król węży i salamandra; ale często można spotkać nieprawidłową formę „Szwarc”. Wiera Gran (Grynberg), Sztafeta oszczerców, Paryż 1980.
Linki zewnętrzne Izabela Stachowicz, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-03-07].
Kategoria:Absolwenci uczelni w Paryżu Kategoria:Funkcjonariusze Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego Kategoria:Ludzie urodzeni w Sosnowcu Kategoria:Mieszkańcy getta warszawskiego Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Oficerowie ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Pisarze związani z Berlinem Kategoria:Pisarze związani z Paryżem Kategoria:Pisarze związani z Sosnowcem Kategoria:Pisarze związani z Warszawą Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polacy pochodzenia żydowskiego Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Polscy prozaicy Kategoria:Pracownicy Muzeum Narodowego w Warszawie Kategoria:Uciekinierzy z getta warszawskiego Kategoria:Żołnierze Armii Ludowej Kategoria:Urodzeni w 1893 Kategoria:Zmarli w 1969 Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady