Paczków () – miasto w województwie opolskim, w powiecie nyskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Paczków. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do starego województwa opolskiego.
Miasto leży historycznie na Dolnym Śląsku, na Przedgórzu Sudeckim, na Obniżeniu Otmuchowskim na południowo-zachodnim krańcu województwa opolskiego nad Nysą Kłodzką, położone między sztucznymi zbiornikami wodnymi Jeziorem Otmuchowskim i nowymi zbiornikami, zwanymi Topola i Kozielno, razem tworzącymi Zalew Paczkowski.
Największymi zakładami przemysłowymi Paczkowa są cegielnia Wienerberger i manufaktura opakowań kartonowych Jarpak.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto miało 6607 mieszkańców.
Nazwa thumb|left|Nazwa Paczkow wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w BerliniePruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.. W łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie PaczkawLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej formie Patzkow wielokrotnie notuje wraz z sąsiednimi wsiami spisana po łacinie w latach 1269–1273 Księga henrykowska m.in. we fragmencie wymieniającym Henryka z Paczkowa – „Henrico de Patzkow” oraz innych występujących w tej księdze. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Patscovia. Niemiecki historyk Gustav Adolf Stenzel w swoich komentarzach do tej księgi wydanych w roku 1854 podaje także pierwotną nazwę miejscowości jako Patzchow.
W pruskim urzędowym dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie przez Fryderyka Wielkiego miasto wymienione jest pośród innych śląskich miejscowości jako Paczkow. Miasto nosiło i nosi niemiecką nazwę Patschkau.
Polską nazwę Paczków w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej, Głogówek 1847, s. 28..
Historia Geneza Założenie Paczkowa było ściśle związane z polityką biskupów wrocławskich, którzy w XIII wieku ukształtowali samodzielne władztwo terytorialne. W tym celu prowadzili na wzór książęcy intensywną akcję kolonizacyjną na ziemi nysko-otmuchowskiej, lokując wsie i miasta na prawie niemieckim. W 1177 roku Bolesław Wysoki podzielił dzielnicę śląską pomiędzy synów. Śląsk Środkowy – ziemia opolska, przypadła Jarosławowi, który od 1198 roku objął biskupstwo wrocławskie. Część swojego władztwa, tak jak ziemię nyską, przyłączył do uposażenia biskupiego. Zaledwie po trzech latach piastowania stolca biskupiego Jarosław umiera, przekazując ziemię nyską Kościołowi, zaś ziemię opolską Mieszkowi Plątonogiemu. Nowo nabyte terytorium było szczególnie cenne dla biskupstwa wrocławskiego, gdyż połączone z pobliską ziemią otmuchowską tworzyło silne, samodzielne władztwo kościelne na pograniczach Śląska. Sukcesy biskupów doprowadziły do konfliktu z kolejnymi książętami piastowskimi, którzy rościli sobie prawo do ziemi nyskiej. Apogeum nastąpiło za panowania Henryka IV, który ostatecznie na łożu śmierci w 1290 roku przekazał prawa książęce biskupowi Tomaszowi II, czego skutkiem było powstanie księstwa biskupiego. Na tle tych wydarzeń powstało miasto Paczków, które było tworem świadomej polityki biskupów wrocławskich.
Gród graniczny W odróżnieniu od innych średniowiecznych grodów, rozwijających się dzięki położeniu przy gościńcach czy w pobliżu siedzib feudałów, Paczków w założeniach miał chronić południowo-zachodnią granicę księstwa biskupiego. Ulegała one w czasie pewnym przesunięciom. W szczytowym okresie rozwoju księstwa (w XV w.), granica na południu przebiegała pasem głównych szczytów, najpierw Rychlebskich Hor oraz Jeseników, aż do Pradziada (do XIII w. przebiegała podnóżem Gór Złotych). Od północy zaś granica księstwa biegła północnym brzegiem Nysy kłodzkiej aż do Kozielna, za wsią Błotnica kierując się w kierunku gór.
Oznacza to, że miasto z trzech kierunków otaczały w bezpośredniej bliskości (maksymalnie kilku kilometrów) dwie lub trzy granice. Ze względu na takie położenie miasta, prawdopodobnie już na samym początku jego istnienia zostało ono silnie ufortyfikowane. W 1389 roku ukończono parafialny kościół katolicki, ufundowany przez biskupa Przecława z Pogorzeli, który w XVI w. został włączony w system obronny miasta z powodu obawy przed najazdem Turków.
W końcu XIII wieku w pobliżu miasta istniał zamek, który należał do księcia świdnicko-ziębickiego. Zamek został zniszczony prawdopodobnie na początku XV w. i nie jest znane jego dokładne położenie.
Średniowiecze Jak pisze Henryk Borek „Paczków założono w pobliżu już istniejącej, starszej osady, od której nowe miasto i dawna warownia na granicy państwa biskupiego wzięły nazwy”. Uważa się, że wzmiankowana osada w pobliżu której założono Paczków to obecna wieś Stary Paczków. Pierwsza źródłowa wzmianka o mieście pochodzi z 1254 roku, kiedy to biskup Tomasz I przekazał kasztelanom (wójtom) nyskim Henrykowi i Wilhelmowi wieś Bogunów (Paczkówek) wraz z częścią gruntów wsi Paczkowa (tzw. Stary Paczków). Miasto założono w 1254 r., na surowym korzeniu, a jego lokacji dokonano na prawie magdeburskim. Dokument lokacyjny spisał w Nysie 8 marca 1254 roku biskup wrocławski Tomasz I Koźlowarogi. Osada tworzyła miasteczko i otrzymała prawa do:: pastwiska do wspólnego wypasania bydła poza miastem (6 łanów frankońskich) połowu ryb na Nysie i Kamienieckim Potoku (obecnie Biała Woda) dla wszystkich mieszkańców, zwolnienie z małej dziesięciny.
Jako miasto Paczków pojawia się po raz pierwszy w źródłach w roku 1292. Z umowy sprzedaży paczkowskiej łaźni wynika, że już przed 3 lipca 1295 miasteczko (osada) zostało podniesione do rangi miasta (Civitate Patschkaw). W dokumentach z XIV w. wzmiankowane są kramy rzeźników oraz piekarzy. Mieszkańcy miasta zajmowali się przede wszystkim uprawą roli, hodowlą bydła, rzemiosłem, handlem oraz rybołówstwem ze względu na otaczające ośrodek rzeki. Pobliskie lasy zapewniały rozwój przemysłu drzewnego. Gospodarka jednak nie rozwijała się na tyle mocno, by uchronić miasto przed emigracją mieszczan.
Od 1327 r. Paczków znajdował się pod zwierzchnictwem Czech i dzielił losy polityczne Śląska. Paczków pozostał własnością biskupów wrocławskich do 1810 r.
18 marca 1428 r. Paczków z uwagi na poparcie, jakim darzyło biskupa Konrada, zwolennika Zygmunta Luksemburczyka i przeciwnika husytów, został zajęty przez wojska husyckie, które splądrowały miasto i spowodowały wiele zniszczeń.
Klęski Ze względu na swoje graniczne położenie i związki z biskupstwem wrocławskim ze zmiennym szczęściem toczyły się losy miasta i jego mieszkańców na przestrzeni wieków. Paczków wielokrotnie przechodził pod panowania czeskie, austriackie i pruskie.
W pierwszych wiekach swojego istnienia Paczków dotknęły typowe dla średniowiecza klęski: głód (lata 1325 i 1632), wielkie pożary (1634 r.) zarazy (1438 r., 1449 r, 1603–1607 r. ) i zajęcia przez obce wojska (w latach: 1428, 1639, 1648, 1741, 1778).
Przez Paczków w pobliżu centrum miasta przepływają niewielkie cieki Potok Gościcki i Kamienica, a przez przedmieścia rzeka Nysa Kłodzka. Rynek Paczkowa i jego znaczna część leżą znacznie powyżej koryt rzek, ale bliżej położone rzek części miasta były wielokrotnie zalewane przez powodzie (w latach: 1333, 1539, 1560, 1598, 1602, 1775, 1777, 1779, 1780, 1783, 1785, 1826, 1829, 1938, 1997, 2024).
Lata świetności mały|Ratusz w Paczkowie XV wiek przyniósł miastu gwałtowny rozwój gospodarczy, do czego znacznie przyczynili się biskupi za sprawą przywilejów nadawanych miastu. Koniec XV wieku i połowa XVI to okresy największej świetności miasta. Paczków stał się ważnym ośrodkiem wyrobu sukna i handlu, które stanowiły podstawę zamożności miejscowego kupiectwa. Wyroby licznych warsztatów sukienniczych z Paczkowa eksportowano aż do Styrii. W 1420 r. biskup Konrad wydaje zgodę na eksploatację lasu na południe od wsi Gościce (Paczkowski Las), na północno-wschodnim stoku Borówkowej w Górach Złotych przyczyniając się do wzbogacenia miasta. Od 1483 r. funkcjonuje w Paczkowie targ solny, w 1464 i 1476 ponownie powstają cechy tkaczy, rzeźników i piekarzy (1471 r.), kuśnierzy (1481), kowali (1483). Paczków otrzymał również prawo odbywania czterech jarmarków w ciągu roku i zaczął się intensywnie rozbudowywać. W 1514 r. biskup Jan przekazuje miastu prawo do eksploatacji kamieniołomu we wsi Nova Domo (dzisiejszych Chałupkach) na zboczach góry Jägerberg (Góra Łowiec). W 1526 roku Paczków wraz z całym Śląskiem dostał się pod panowanie Habsburgów austriackich. Obok murowanych kamienic stawianych w miejsce dawnych, drewnianych domów, zaczęły powstawać także obiekty użyteczności publicznej np. renesansowy ratusz wraz z wieżą (1552 r.), szkoła katolicka (1557 r.), lazareth św. Mikołaja za Dolną Bramą (ok. 1560 r.) W 1551 roku powstał browar, a pod koniec XVI wieku miasto otrzymało też dwie linie wodociągów. Przełom XV i XVI wieku to także okres wzmożonych prac przy fortyfikacjach miasta.
Klęski i kres świetności W 1565 roku, a następnie w latach 1603 i 1607 ludność Paczkowa dziesiątkują epidemie cholery, umiera około 1500 osób. Pierwsza połowa XVII w. była najtragiczniejszym okresem w dziejach miasta. W 1634 roku miasto zostało zniszczone przez pożar, a następnie miasto uległo gospodarczemu zniszczeniu w czasie jednego z oblężeń. Wojna trzydziestoletnia ostatecznie zakończyła okres pomyślności Paczkowa. W 1632 r. w Paczkowie panuje głód, Szwedzi i Saksończycy zajmują miasto i okolice, toczą się walki o miasto. 23 maja 1634 r. wielki pożar niszczy w Paczkowie wiele domów. W latach 1639 do 1648 Paczków i okoliczne wsie wielokrotnie plądrują zarówno wojska szwedzkie, jak i cesarskie. Stacjonujące na zmianę w Paczkowie wojska z wyludnionego miasta tworzą tymczasowe twierdze. Miasto zostaje ponownie spalone. Większość ziem leży odłogiem, miasto jest porośnięte krzakami i chwastami.
Kilkakrotnie miasto otrzymuje materiał budowlany na odbudowę (w latach 1649, 1706, 1729). Niesiona pomoc nie przynosi jednak ze sobą większej poprawy sytuacji. Ostatecznie, po zmianie granicy, która przebiega 5 km od miasta, Paczków traci dawne zaplecze gospodarcze w postaci uzależnionych odeń okolicznych wsi, a tym samym znaczenie gospodarcze i militarne. Liczba mieszkańców w tamtym czasie spadła do (zależnie od źródeł) z około 2800 osób w latach 20. XVII do 100 albo 700 osób w roku 1648. W tamtym czasie zrodziło się przysłowie „Szukaj mnie w Paczkowie”, w znaczeniu ukrycia się w wyludnionym miejscu, gdzie trudno znaleźć człowieka. Paczków w odbiorze jawi się ówcześnie żyjącym jako miasto opuszczone i zapomniane.
thumb|Panorama miasta na rycinie z 1738 roku wg rysunku Friedricha Bernharda Wernera W latach 1745–1747 w Paczkowie stacjonują dwa pruskie regimenty. Z powodu ciasnoty zaczyna się szerzyć zaraza pochłaniająca wśród żołnierzy i mieszkańców ofiary, które grzebane są następnie w piwnicach domów. W mieście panuje głód, spowodowany m.in. cłem, jakie wprowadziła cesarzowa Maria Teresa na produkowane w Paczkowie tkaniny.
Na początku sierpnia 1757 r. Paczków zajmują Austriacy. Po powrotnym zdobyciu terenu do Paczkowa wrócił pruski garnizon. 5 lutego 1775 miasto pustoszy wielka powódź. Kolejne nawiedzają miasto w roku 1777 (w lutym z zejściem lodu, i 10 maja) oraz w latach 1779, 1780, 1783, 1785.