Nowosybirsk (, Nowosibirsk; w latach 1904–1925 Nowonikołajewsk) – miasto w azjatyckiej części Rosji, na Syberii, nad rzeką Ob. Trzecie co do liczby mieszkańców (1 620 162) miasto rosyjskie po Moskwie i Petersburgu. Nowosybirsk jest uważany za nieoficjalną stolicę Syberii.

Dane ogólne Największe miasto Syberii, stolica obwodu nowosybirskiego, centrum administracyjne Syberyjskiego Okręgu Federalnego. Wielki ośrodek handlowy, naukowy (14 szkół wyższych; uniwersytet zał. w 1959), kulturalny (muzea, galerie sztuki) i sportowy. Ważny ośrodek przemysłowy, m.in.: maszynowy, elektroniczny, chemiczny, skórzano-obuwniczy; hutnictwo żelaza i cyny; elektrownia wodna na Nowosybirskim Zbiorniku Wodnym (400 MW). Ważny węzeł drogowy i kolejowy (Kolej Transsyberyjska), ze stacją Nowosybirsk, metro. Miasto posiada Międzynarodowy Port Lotniczy, port rzeczny, sieć tramwajową i trolejbusową. Około 30 km na południe od miasta mieści się Akademgorodok, ogromne centrum naukowe zapoczątkowane w latach 50. XX w.

Historia Nowonikołajewsk (do 1917) thumb|Nowonikołajewsk w 1895 r. Według rosyjskich i sowieckich historyków oraz archeologów tereny dzisiejszego Nowosybirska były zamieszkane już w IV–III wieku przed naszą erą przez prymitywne grupy trudniące się rybołówstwem i myślistwem. Pierwsza rosyjska osada powstała w tym miejscu (na lewym brzegu Obu) pod koniec XVII wieku, za rządów Piotra I Wielkiego. Służyła za punkt handlowy z Teleutami, którzy zajmowali terytoria po drugiej stronie rzeki. Osada poświęcona była świętemu Mikołajowi. Wskutek załamania się handlu ośrodek ten wkrótce podupadł. Na wiek XVIII datuje się dalsza akcja kolonizacyjna, prowadzona jednak w sposób chaotyczny. Na lewym brzegu Obu znajdowało się wówczas kilkanaście osad i wiosek. Były to między innymi Gusewka oraz najważniejsza i największa osada – Kriwoszczekowo. Dane z lat 1719–1722 wskazują, że w tym czasie na tym terenie znajdowały się 34 rosyjskie wioski zamieszkiwane przez 1178 mężczyzn. Stan taki utrzymać się miał przez następne stulecie. Według danych w roku 1893 we wsi Kriwoszczekowo znajdowała się m.in. szkoła podstawowa i zamieszkiwało ją 685 osób, większość mieszkańców zajmowała się spławianiem towarów po Obie i pracami z tym związanymi.

Za oficjalną datę narodzin nowoczesnego miasta uchodzi 30 kwietnia 1893 rokuDaty z okresu Imperium Rosyjskiego podane w Starym Stylu., gdy rozpoczęto kolonizację prawego brzegu rzeki. 20 lipca wmurowano kamień węgielny pod budowę mostu przez Ob. Prawobrzeżne osiedle zyskało sobie wkrótce wyjątkowo złą sławę i znane było jako Diabelskie Grodzisko. Do rozwoju tego terenu przyczyniło się umiejscowienie nieopodal stacji nowo zbudowanej linii Kolei Transsyberyjskiej (Stacja Ob). Początkowo projekt Magistrali Transsyberyjskiej przewidywał, że linia będzie przechodziła przez Tomsk, jednak mieszkańcy Omska utworzyli komitet na rzecz budowy kolei i ostatecznie zmieniono początkowe plany budowyWedług Encyklopedii Orgelbranda (tom VIII z roku 1900) pierwotnie planowano, że kolej przebiegać będzie przez Koływań i Tomsk, ale po rozpoznaniu warunków geologicznych okazało się, że najdogodniejszym miejscem w okolicy do wybudowania mostu przez rzekę Ob będzie miejscowość Kriwoszczekowo. Obydwa brzegi rzeki tylko tam są skaliste i dostatecznie mocne, by móc wesprzeć na nich most kolejowy bez ponoszenia nadmiernych kosztów. W rezultacie kolej ominęła Koływań i Tomsk, most powstał koło wioski Kriwoszczekowo, a nieopodal zbudowano osadę Nowo-Nikołajewsk, później przemianowaną na Nowosybirsk.. Już w 1888 r. badania terenowe zlecone przez rosyjski rząd wykazały, że rejon wsi Kriwoszczekowo jest jedynym rozsądnym terenem wytyczenia trasy Transsibu. 27 lutego 1893 r. imperator Aleksander III Romanow wydał zgodę poprowadzenia trasy kolejowej przez ten teren. Była to kluczowa decyzja w rozwoju przyszłego Nowosybirska, która zapewniła dynamiczny rozwój i dostęp do jednej z najważniejszych linii komunikacyjnej w Imperium Rosyjskim. Magistralą kolejową napływały towary i ludzie. 18 września 1895 r. podjęto decyzję o budowie Soboru św. Aleksandra Newskiego i z tej okazji, poświęcając te tereny nowemu patronowi, postanowiono nadać osadzie nazwę Aleksandrowski (ros. Александровский), nie weszła ona jednak do powszechnego użycia. Według innej wersji nowa nazwa została nadana na cześć imperatora Aleksandra III. Już jednak w rok później Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zasugerowało, na cześć nowego cara, Mikołaja II (ros. Николай, Nikołaj), przemianowanie Aleksandra na Nowo-Nikołajewsk. W 1896 roku 1076 mieszkańców miasta podpisało petycję do władz guberni tomskiej w sprawie nadania Aleksandrowi praw miejskich. Propozycja ta spotkała się wówczas z odmową. W marcu 1897 r. w miasteczku przebywał Włodzimierz Lenin. Wiosną tego samego roku ukończono wreszcie budowę stałego mostu przez Ob.

thumb|Sobór św. Aleksandra Newskiego. Widok z 1899 r. Dzięki doskonałemu położeniu dzisiejszy Nowosybirsk rozwijał się niezwykle szybko. Wkrótce prześcignął pod względem liczby ludności położone w rejonie osiedla ludzkie: Koływań, Suzun, Bierdsk. W 1898 r. liczył 10 137 mieszkańców, w 1900 r. 18 734, a w 1903 r. już 22 257. Obecność stacji kolejowej sprawiła, że w latach 1893–1903 przez wieśMimo znacznej liczby mieszkańców dzisiejszy Nowosybirsk w dalszym ciągu pozostawał wsią. przewinęło się około pół miliona barek z różnymi towarami. 28 grudnia 1903 roku reskryptem numer 747-47 imperator Mikołaj II Romanow nadał prawa miejskie i oficjalnie powołał do istnienia miasto Nowo-Nikołajewsk (wkrótce jako obowiązująca oficjalnie nazwa przyjęła się forma Nowonikołajewsk). Miasto było już wówczas jednym z ważniejszych ośrodków gospodarczo-handlowych Syberii. W 1898 r. przez stację przeszło prawie 2,5 miliona ton ładunku, a w 1901 r. obrót handlowy wyniósł 20 milionów rubli. 12 stycznia 1904 r. odbyły się pierwsze wybory władz miejskich. W lutym uchwalono pierwszy budżet miasta, który przewidywał między innymi przeznaczenie 10,5 tysiąca rubli na utrzymanie policji i 2 tysięcy rubli na oświatę i utrzymanie szkół w mieście. Jeszcze w 1897 r. utworzono w Nowonikołajewsku pierwszą jednostkę straży pożarnej. 23 października 1904 r. zorganizowano w Nowonikołajewsku pierwszy spis statystyczny, który wykazał 22 708 osób (11 579 mężczyzn i 11 129 kobiet) zamieszkujących miasto właściwe oraz dalszych 3000 osób żyjących na obrzeżach miasta (m.in. garnizon wojskowy, rolników itp.). Łącznie według wyników spisu aglomerację zamieszkiwało 26 028 osób. Budżet miasta w kolejnych latach rósł w sposób dynamiczny. W 1905 było to 82 578 rubli, w 1909 – 399 604 rubli, w 1910 – 630 198 rubli, w 1911 – 935 971 rubli, w 1912 – 1 000 070 rubli.

thumb|left|Nowonikołajewsk w 1912 r. W dalszym ciągu wzrastała liczba mieszkańców. W 1910 mieszkało tu już 52 695 osób. Szło to w parze z wielkim wzrostem gospodarczym. Tereny dzisiejszego Nowosybirska stały się naturalnym obszarem zakładania nowych fabryk oraz zakładów produkcyjnych. Samo miasto zaczęło się też specjalizować w budowie urządzeń rolniczychHaywood A. J., Siberia: A Cultural History, New York 2010, s. 156.. Do końca 1910 r. Nowonikołajewsk prześcignął inne miasta regionu, m.in. Czelabińsk, Omsk, Tomsk, Bijsk, jako centrum handlu zboża – rocznie transportowano przez miasto 6 350 000 ton zbóż. Stało się także centrum przemysłu związanego z masłem oraz mąką – przetwarzano tu rocznie prawie 11 milionów ton mąki. W mieście rozwijał się przemysł związany z produkcją alkoholu. Powstały także zalążki przemysłu metalurgicznego. W latach 1911–1912 zbudowano w mieście pierwszą elektrownię, która dostarczała jednak energię elektryczną do bardzo małej grupy odbiorców. Plany budowy kolejnej elektrowni przerwał wybuch wojny. Ważną gałęzią przemysłu miejskiego pozostawała Kolej Transsyberyjska, która wymagała nieustannej rozbudowy. 21 października 1915 r. ukończono odcinek łączący Nowonikołajewsk z Semipałatyńskiem, tworząc tym samym podwaliny pod późniejszą Kolej Turkiestan-Syberia (to połączenie nazywane było wówczas Koleją Ałtajską). Rozwijała się bankowość, swoje oddziały miały tutaj: Bank Syberyjski, Rosyjski Bank Handlu Zagranicznego, Bank Państwowy Imperium Rosyjskiego, Syberyjski Bank Komercyjny, Bank Ałtajski i inne. Według danych z 1913 r. w mieście mieszkało 62 608 osób. Błyskawiczny rozwój ekonomiczny nie szedł w parze z rozwojem infrastruktury Nowonikołajewska. Drewniana zabudowa ułatwiała częste wybuchy pożarów. Miasto paliło się wielokrotnie: najstraszliwszy w skutkach był pożar z maja 1911 r., setki ludzi zginęło, straty szacowano powyżej 5 milionów rubli, bez dachu nad głową pozostało ponad 8000 mieszkańców. Na większości ulic brakowało chodników, władze miasta nie były też w stanie zorganizować żadnej formy transportu miejskiego dla swoich mieszkańców. W okresie od 1911 do 1916 zbudowano jedynie 11,8 km nowych utwardzonych dróg. Mimo starań nie udało się też rozpocząć budowy sieci kanalizacyjnej w mieście oraz skutecznej metody utylizacji odpadów. Stan higieny w mieście był zły, w 1909 r. w mieście swe żniwo zebrała cholera, w 1910 r. epidemia duru brzusznego, a w 1913 r. czarnej ospy. Szpital miejski mógł zapewnić jedynie 40 łóżek swoim pacjentom. W 1910 r. wskutek powtarzających się epidemii zbudowano Szpital Chorób Zakaźnych (60 łóżek). Przy stacji kolejowej działał punkt medyczny (30 łóżek). W 1913 r. w Nowonikołajewsku pracowało jedynie 13 lekarzy. Jednak ulice ścisłego centrum miasta uchodziły za bardzo nowoczesne, głównie za sprawą oświetlenia, które zdobyło dla Nowonikołajewska miano „Amerykańskiego miasta”. W 1908 r. w mieście funkcjonowało 14 szkół podstawowych (z tego dwie podlegały Świątobliwemu Synodowi). Szacuje się, że 35% dzieci w wieku szkolnym zamieszkujących miasto (tj. powyżej tysiąca) nie podejmowało nauki. Po 1910 r. rada miejska podjęła program rozbudowy szkolnictwa. Na tel cel zebrano 387 tysięcy rubli, co miało pozwolić wznieść 13 szkół miejskich średniego szczebla o profilu technicznym. W 1915 r. w Nowonikołajewsku działały już 34 szkoły podstawowe, dwie szkoły parafialne, żeńska szkoła średnia, męska szkoła średnia, kilka szkół technicznych, seminarium nauczycielskie oraz placówki oświatowe innego typu. Mimo to 63% populacji było analfabetami. Według danych z 1907 r. w mieście istniało 7 prawosławnych cerkwi, jeden murowany kościół katolicki, jeden drewniany zbór protestancki, drewniana żydowska synagoga oraz drewniany meczet. W 1904 r. otwarto pierwsze kino, mimo starań mieszkańców i narzekań lokalnej prasy nie udało się otworzyć stałego teatru.

Lata 1917–1945 thumb|Budynek Syberyjskiego Komitetu Rewolucyjnego. Widok współczesny