(Nazwa przyjęta jako druga urzędowa, obok rumuńskiej, w 2001: Hotărâre pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozițiilor privitoare la dreptul cetățenilor aparținând unei minorități naționale de a folosi limba maternă în administrația publică locală, cuprinse în Legea administrației publice locale nr. 215/2001. Monitorul Oficial al Românei, Anul XIII, Nr. 781, 7 decembrie 2001.) – miasto w Rumunii w okręgu Bihor, stolica krainy historycznej Kriszana. Miasto liczy, zgodnie ze spisem ludności z 2002 roku, 206 614 mieszkańców. Natomiast liczba mieszkańców całego zespołu miejskiego wynosi ok. 241 tys. Oradea należy do najlepiej rozwiniętych miast w Rumunii. Merem miasta jest Florin Birta.
Nazwa miasta w różnych językach: jidysz גרויסווארדיין (Grojswardejn) łacina Magnovaradinum niemiecki Großwardein polski Wielki WaradynMapa Kraje Korony Węgierskiej Ed. Hözla geogr. zakład w Wiedniu. W atlasie geograficznym wyd. 1893 nakładem „Wędrowca” w Warszawie.S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami, T. 15, s. 138, Warszawa 1903.Łukasz Galusek, Alexandru Dumitru, Tomasz Poller Transylwania Twierdza rumuńskich Karpat Wydawnictwo Bezdroża, Kraków 2002.Wielka Encyklopedia Powszechna PWN tom 8, 1966 str 274., Warad WielkiVide ad. 2. rumuński Oradea, dawniej Oradia Mare lub Oradea Mare turecki Varat węgierski Nagyvárad (od 2001 r. nazwa urzędowa)
Geografia Miasto położone jest w pobliżu granicy z Węgrami (13 km) nad rzeką Crișul Repede (Szybki Keresz).
Historia
Miasto pod łacińską nazwą Varadinum istniało tutaj z pewnością już w XI stuleciu. W 1093 r. król węgierski Władysław I Święty doprowadził do powstania tutaj biskupstwa. Miasto stało się jednym z ważniejszych grodów Królestwa Węgier, a jego katedra miejscem pochówku królów. mały|lewo|Miasto w XVII w. Rozwój miasta zahamowało jego zniszczenie podczas najazdu mongolskiego w 1241 r. Oradea długo odzyskiwała dawne znaczenie. W mieście pracował Georg von Peurbach, skutkiem czego była Tabula Varadiensis. Od 1445 biskupem Waradynu był Jan Vitéz, protektor Grzegorza z Sanoka. W 1541 znalazła się w granicach Wschodniego Królestwa Węgier, które w 1570 r. zostało przekształcone w Księstwo Siedmiogrodu, zależne od Imperium Osmańskiego. Od XVIII wieku – już w granicach monarchii Habsburgów – zaczęła odzyskiwać swą świetność. To wówczas wiedeński architekt Franz Anton Hillebrandt zaprojektował przebudowę miasta w stylu barokowym. Rozkwit przyniósł miastu wiek XIX, gdy węgierski Nagyvárad stał się ważnym centrum gospodarczym i kulturalnym. mały|Teatr Po rozpadzie Austro-Węgier Oradea znalazła się w granicach Rumunii, mimo iż większość stanowili w niej Węgrzy (w 1910 91,1%, w 1919 62%). Po drugim arbitrażu wiedeńskim miasto powróciło do Węgier w 1940, ale w wyniku traktatu paryskiego ponownie znalazło się w granicach Rumunii w 1947 (faktycznie od października 1944, po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną).
Gospodarka Przez wieki Oradea należała do najbogatszych miast Węgier. Po roku 1989, w Oradei doszło do szerokich zmian ekonomicznych, które dotyczyły głównie sektora usług, ze względu na znaczący rynek konsumencki.
Bezrobocie w Oradei wynosi ok. 6% i jest nieco mniejsze niż średnia krajowa, jednak większe niż w całym regionie Bihor (ok. 2%). Miasto wytwarza ok. 63% całej produkcji przemysłowej regionu Bihor, chociaż zamieszkuje je zaledwie 34,5% mieszkańców regionu.
Główne działy gospodarki to: przemysł meblowy przemysł tekstylny i odzieżowy przemysł obuwniczy przemysł spożywczy
W roku 2003, w Oradei powstał pierwszy hipermarket – Lotus Market.
W miejscowości jest stacja kolejowa Oradea.
Demografia
Rys historyczny 1910: 69 000 (narodowość rumuńska: 5.6%, narodowość węgierska: 91.10%) 1920: 72 000 (R: 5%, W: 92%) 1930: 90 000 (R: 25%, W: 67%) 1966: 122 634 (R: 46%, W: 52%) 1977: 170 531 (R: 53%, W: 45%) 1992: 222 741 (R: 64%, W: 34%)
Stan obecny Skład etniczny według spisu z 2002 rokuStructura Etno-demografică a României.: Rumuni: 145 284 (70,31%) Węgrzy: 56 985 (27,58%) Romowie: 2449 (1,18%) Niemcy: 563 (0,27%) Słowacy: 474 (0,22%) Żydzi: 166 (0,08%) Ukraińcy: 93 Bułgarzy: 25 Rosjanie: 25 Serbowie: 20 Polacy: 10 Czesi: 9 Turcy: 8
Dzielnice mały|Dzielnice Oradei Od stycznia 2011 miasto jest podzielone na następujące dzielnice (rum. cartiere): Orașul Nou Subcetate Dorobanților Universității Splaiul Crișanei Olosig Velența Dimitrie Cantemir Salca Europa Calea Aradului Ioșia Ioșia-Nord Decebal-Dacia Rogerius Nicolae Iorga Gheorghe Doja Dragoș Vodă Mihai Eminescu Seleuș Nufărul Nicolae Grigorescu Calea Sântandrei Ioșia-Sud Zona Industrială Vest Episcopia Bihor Oncea Podgoria Tokai Zona Industrială Est
Transport mały|ULF w Oradei
Komunikację w Oradei zapewnia przedsiębiorstwo OTL. Składają się na nią 3 linie tramwajowe (1R, 1N, 2, 3R, 3N) i większa liczba linii autobusowych. W mieście znajdują się 3 dworce kolejowe; Główny, Wschodni (Est) i Zachodni (Vest). Vest mieści się w dzielnicy Ioșia, a dworzec główny (zwany też po prostu Oradea) mieści się w centrum miasta, koło dzielnicy Vie.
Architektura mały|Ratusz Architektura Oradei jest mieszanką między budowlami ery socjalistycznej oraz barokową i secesyjną architekturą z czasów monarchii austro-węgierskiej. Po upadku reżimu Ceaușescu doszło do znacznych zaniedbań, jednak od roku 2002, kiedy Rumunia weszła w okres boomu gospodarczego doprowadzono do renowacji zabytkowej architektury.
Zabytki i turystyka mały|Twierdza z lotu ptaka mały|Pałac biskupów rzymskokatolickich mały|Pomnik króla Węgier Władysława I Świętego thumb|Hotel Vulturul Negru (Czarny Orzeł) – przykład secesyjnej architektury Główne atrakcje turystyczne to zabytkowe centrum miasta oraz uzdrowiska Băile Felix i Băile 1 Mai, położone w pobliżu miasta. – twierdza w formie pięciokąta, sięgająca czasów średniowiecznych, obecnie budynek Instytutu Sztuk Pięknych miejscowego uniwersytetu – barokowy pałac z 365 oknami, wzniesiony w l. 1762–1777, dawna siedziba Muzeul Țării Crișurilor Pomnik króla Węgier Władysława I Świętego z 1893 r. przed katedrą Wniebowzięcia NMP Muzeul Țării Crișurilor w budynku dawnej szkoły kadetów z 1897 r.
– muzeum i dom Endrego Adyego, jednego z największych węgierskich poetów 100 kościołów, w tym: – kościół barokowy, wzniesiony w 1693 r. – kościół barokowy, wzniesiony w 1727 r. Kościół św. Ducha – barokowy kościół, wzniesiony w l. 1732–1743, przebudowany w stylu eklektycznym – barokowy kościół katolicki pw. króla Węgier Władysława I Świętego, wzniesiony w 1742 r. z l. 1754–1760 z l. 1741–1766 Kościół św. Anny – dawny kościół zakonu urszulanek, wzniesiony w stylu barokowym w l. 1773-1774, przebudowany w 1858 Kościół katolicki w twierdzy, wzniesiony w l. 1775-1777 Kościół św. Archaniołów Michała i Gabriela – barokowa świątynia, wzniesiona w l. 1768–1779 Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – największa barokowa katedra w Rumunii, wzniesiona w l. 1752–1780 Biserica cu Lună – wyjątkowy na miarę europejską kościół z mechanizmem zegarowym wskazującym fazy księżyca, wzniesiony w stylu barokowym w l. 1784–1790 Kościół i klasztor kapucynów z XVIII-XIX w. Katedra św. Mikołaja – kościół barokowy, wzniesiony w l. 1800–1839 Kościół reformowany z l. 1835–1853 z 1858 r. Kaplica św. Władysława z 1900 r. Kościół ewangelicki, wzniesiony w l. 1902–1903 w stylu neogotyckim z XX w. Pomnik , węgierskiego biskupa katolickiego, z 1896 r. Pasajul „Vulturul Negru” pasaż hotelu „Czarny Orzeł” Teatrul de Stat – Teatr Narodowy, zbudowany przez dwóch austriackich architektów, którzy stworzyli setki znaczących budowli w wielu krajach Europy korytarz armat (XVIII-XIX wiek) Gmach poczty z przełomu XIX/XX w., w stylu eklektycznym Gmach sądu z 1901 r., w stylu eklektycznym 3 synagogi największy zbór baptystyczny w Europie wschodniej – secesyjny pałac z 1909 rokuOradea – Rumunia. sklep oświetleniowy Deutscha (1906-1910) Popiersie Ede Szigligetiego, węgierskiego dramaturga, z 1912 r.
Sport thumb|Stadion Iuliu Bodola w Oradei W mieście tym swoją siedzibę ma klub piłkarski FC Bihor Oradea, który został założony w 1958 roku jako Crișul Oradea. W 1961 roku klub po raz pierwszy w swojej historii awansował do drugiej ligi rumuńskiej. W 1963 roku wygrał te rozgrywki i wywalczył historyczny awans do pierwszej ligi Rumunii. W 2003 roku został wicemistrzem drugiej ligi i wygrywając baraż z Oțelulem Gałacz powrócił do pierwszej ligi. W 2004 roku był ostatni w Divizii A i znów został zdegradowany do drugiej ligi.
Miasta partnerskie Linköping, Szwecja Coslada, Hiszpania Debreczyn, Węgry Giv’atayim, Izrael Mantua, Włochy Montbéliard, Francja Ceyrat, Francja Reims, Francja Iwano-Frankowsk, Ukraina Vršac, Serbia Waregem, Belgia
Przypisy
Linki zewnętrzne Zdjęcie satelitarne z Google Maps
Kategoria:Miasta w okręgu Bihor