Spastyczność (, z gr. spasticos „pociąganie, wciąganie”) – nieprawidłowe, nadmierne napięcie mięśni (hipertonia), przejawiające się oporem przy biernym rozciąganiu mięśni, o nasileniu zmiennym w zależności od kierunku i szybkości biernego ruchu. Powstaje na skutek uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego – np. w przebiegu udaru, mózgowego porażenia dziecięcego lub urazu.

Definicja Opór mięśniowy w spastyczności wzrasta stopniowo wraz ze wzrostem szybkości rozciągania i zmienia się przy zmianie kierunku ruchu lub narasta gwałtownie po przekroczeniu pewnej szybkości bądź stopnia rozciągnięciaClassification and Definition of Disorders Causing Hypertonia in Childhood, Pediatrics Vol. 111 No. 1 January 1, 2003 pp. e89-e97 (doi: 10.1542/peds.111.1.e89).

Można spotkać wiele definicji spastyczności, z których każda uwypukla inny aspekt tego zaburzenia. Według klasycznej definicji Lance'a (1980) spastyczność charakteryzuje się nadmiernym oporem na rozciąganie mięśnia zależnym od szybkości rozciągania, wynikającym z braku hamowania odruchu rozciągowego z powodu uszkodzenia górnego neuronu ruchowegoLance J. W. Pathophysiology of spasticity and clinical experience with baclofen. w: Spasticity: disordered motor control. Red. Lance J.W. Feldman R.G., Young R.R., Koella W.P., Chicago : Year Book Medical Publisher; 185-200, 1980.. Według innych zasad zdefiniowana jest jako zaburzenie czuciowo-ruchowe, powstałe na skutek uszkodzenia górnego neuronu ruchowego, objawiające się mimowolną aktywacją mięśni (przerywaną lub stałą)Pandyan A.D. et al.: Spasticity: Clinical perceptions, neurological realities and meaningful measurement. Disability and Rehabilitation 2005; 27 (1/2): 2–6..

Spastyczność należy odróżniać od innych zaburzeń przebiegających z nadmiernym napięciem mięśniowym, takich jak sztywność mięśni i dystonia.

Przyczyny i mechanizm powstawania Mięśnie pobudzane są do skurczu przez komórki nerwowe znajdujące się w rdzeniu kręgowym, które z kolei sterowane są różnorodnymi bodźcami, zarówno pobudzającymi, jak i hamującymi.

U podstaw spastyczności leży zaburzenie równowagi między (a)aktywnością pobudzającą i (b)aktywnością hamującą ruchy pochodzącą z mózgu, a (c)odruchową aktywnością rdzenia kręgowego. Uszkodzenie ośrodków odpowiedzialnych za ruch w mózgu lub dróg przewodzących sygnały do rdzenia kręgowego (uszkodzenie górnego neuronu ruchowego) powoduje uzyskanie przewagi przez odruchowe mechanizmy rdzeniowe powodujące napięcie mięśni. Prowadzi to do nadmiernego skurczu mięśni w odpowiedzi na nawet niewielkie bodźce czuciowe. Przy badaniu neurologicznym jest to widoczne jako wygórowanie odruchów ścięgnistych bądź odruchy polikloniczne, np. stopotrząs.

Uszkodzenia w obrębie mózgu lub dróg przewodzących impulsy (dróg korowo-rdzeniowych) mogą być spowodowane niedotlenieniem lub niedokrwieniem, krwotokiem, wadami rozwojowymi, urazem lub mogą być wynikiem niektórych schorzeń, takich jak stwardnienie rozsiane.

U dzieci najczęstszą przyczyną spastyczności jest mózgowe porażenie dziecięce, natomiast u dorosłych udar mózgu, stwardnienie rozsiane lub uraz.

Spastyczność poudarowa Szacuje się, że spastyczność po pierwszym w życiu udarze dotyczy ok. 40% pacjentów z utrwalonym niedowładem. Jest związana z uszkodzeniem dróg korowo-rdzeniowych i korowo-siatkowatych na skutek niedokrwienia, co powoduje zmniejszenie kontroli hamującej nad odruchami rdzeniowymi. Czynnikami predykcyjnymi rozwinięcia się ciężkiej spastyczności po udarze są m.in. porażenie kończyny, zaburzenia czucia, wczesne rozwinięcie się wzmożonego napięcia w ostrej fazie udaru, obecność ogniska zawałowego we wzgórzu lub torebce wewnętrznej a także udar krwotoczny. Do negatywnych jej skutków należy m.in. ból, ograniczenie ruchomości czy maceracje skóry. Pełni jednak także mechanizm ochronny, w pewnych sytuacjach ułatwiając obciążanie niedowładnej kończyny a także zmniejszając ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych czy osteoporozy. Typowym wzorcem spastyczności poudarowej w kończynie górnej jest kombinacja przywiedzenia i rotacji wewnętrznej w stawie barkowym, zgięcia łokcia, nawrócenia (pronacji) przedramienia oraz zgięcia nadgarstka i palców. Spastyczność w kończynie dolnej przybiera zazwyczaj postać spastyczności mięśni antygrawitacyjnych, dotycząc prostowników w stawie kolanowym i skokowym.

Spastyczność w mózgowym porażeniu dziecięcym Ok. 70% pacjentów z mózgowym porażeniem dziecięcym niedowładom choruje na spastyczną postać tej choroby. Utrudnia ona wykonywanie ruchów powodując odruchowe napięcie mięśni antagonistycznych. Kończyny najczęściej przyjmują ustawienie zgięciowe, a podczas chodu może występować ugięcie kolan, krzyżowanie nóg i stąpanie na palcach. Długotrwale występujące nadmierne napięcie mięśni prowadzi do przykurczów mięśni i deformacji stawów. Ogranicza to zakres ruchów i może dawać dolegliwości bólowe.

Spastyczność w uszkodzeniach rdzenia Jest to zjawisko, które może występować pod dwiema postaciami: podstawową i reaktywną. Pierwsza - podstawowa - pojawia się zazwyczaj po około 3 tygodniach od uszkodzenia (do kilku tygodni/miesięcy). Stopień jej nasilenia zależny jest od stopnia uszkodzenia. Z kolei spastyczność reaktywna zależna jest od dodatkowych bodźców. U chorych z paraplegią może przybierać formę odruchu masowego, który polega na nagłym skurczu mięśni kończyn dolnych wraz z tułowiem, obfitym poceniu się, a niekiedy niekontrolowanym oddawaniu moczu i stolca (może to być spowodowane nawet delikatnym dotykiem chorego ręką lub pościelą). Reakcje te można zmniejszyć poprzez odpowiednią rehabilitację. Spastyczność może być również wywoływana bodźcami chemicznymi i toksycznymi (infekcje dróg moczowych, duże odleżyny, przewlekłe zaparcia).

Klasyfikacja Do oceny nasilenia spastyczności wykorzystywane są różne skale kliniczne, spośród których jedną z bardziej popularnych jest zmodyfikowana skala Ashwortha (MAS):

+ Skala Ashwortha Stopień Charakterystyka 0 Brak spastyczności 1 Niewielki wzrost napięcia mięśni obecny w końcowym zakresie biernego ruchu 1+ Średni wzrost napięcia mięśni obecny w drugiej połowie biernego zakresu ruchu 2 Większy wzrost napięcia mięśni obecny przy wykonywaniu ruchów biernych podczas całego zakresu ruchu 3 Znaczny wzrost napięcia mięśni, trudności z wykonaniem ruchu biernego 4 Stałe ustawienie w wyproście/zgięciu bez możliwości wykonania ruchu biernego

Leczenie Leczenie spastyczności jest złożone, pod nadzorem lekarzy neurologów i specjalistów rehabilitacji medycznej, a także fizjoterapeutów. Część pacjentów może wymagać leczenia do końca życia. Bardzo ważne jest wczesne rozpoczęcie leczenia, zanim dojdzie do utrwalonych przykurczów, których wyleczenie jest bardzo trudne z uwagi na nieodwracalne uszkodzenie włókien mięśniowych.

Można wydzielić trzy grupy metod leczniczych: rehabilitacja, podawanie leków zmniejszających napięcie mięśniowe i leczenie chirurgiczneAspekty kliniczne zwalczania spastyczności, B. Olchowik, W. Sobaniec, E. Sołowiej, P. Sobaniec, Neurol Dziec 2009; 18, 36: 47-57 - streszczenie, pełny tekst artykułu (pdf).

Ćwiczenia i zabiegi fizykoterapeutyczne mogą obniżać napięcie mięśni, wzmacniać potrzebne grupy mięśni, poprawiać wzorce ruchowe i zapobiegać lub opóźniać wystąpienie zmian wtórnych, takich jak przykurcze mięśni i deformacje kostne.

Wśród leków doustnych stosowanych w leczeniu zalecane są przede wszystkim baklofen, tizanidyna i tolperyzon. Innego rodzaju preparatem jest toksyna botulinowa, którą wstrzykuje się bezpośrednio do mięśnia, który chcemy osłabić. Jej działanie utrzymuje się do 3-4 miesięcy od podania. Może być stosowana m.in. w ramach programu lekowego NFZ. Bardziej inwazyjną metodą jest podawania baklofenu bezpośrednio do kanału kręgowego.

Leczenie operacyjne może być prowadzone metodami neurochirurgicznymi lub ortopedycznymi. Metody neurochirurgiczne mogą polegać na poprawie równowagi między bodźcami pobudzającymi a hamującymi napięcie mięśniowe (np. selektywna rizotomia (przecięcie) korzeni grzbietowych, implantacja stymulatorów pobudzających pewne obszary mózgu) lub na częściowym przecięciu nerwów w celu zmniejszenia ilości impulsów docierających do mięśni. Operacje ortopedyczne polegają na wydłużaniu lub przenoszeniu przyczepów mięśni oraz korekcji zmian kostnych.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Neurologiczne objawy chorobowe