Gramatyka języka polskiego, gramatyka polska – złożony system obejmujący morfologię, składnię i fonetykę charakterystyczne dla języka polskiego. Język polski reprezentuje typ fleksyjny.thumb|Onufry Kopczyński – Układ grammatyki dla szkół narodowych (1785) thumb|Wydana w 1783 roku przez Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych Grammatyka dla szkół narodowych Wymiany głoskowe Zrozumienie polskiej gramatyki staje się o wiele prostsze po uwzględnieniu ogólnych zasad wymian głoskowych.
Fonemy i, y W zgodnej opinii autorów współczesnych opracowań głoski i oraz y stanowią dwa fonemy. W końcówkach gramatycznych jednak zachowują się prawie zawsze zgodnie z dawniejszą teorią, sugerującą istnienie jednego fonemu:
Głoska i występuje po: zmiękczonych wargowych p' (głupi), b' (gołębi), f' (potrafi), w' (mówi), m (ziemi) środkowojęzykowych ś (głosi), ć (kocich), ź (bazi), dź (widzisz), ń (tanim) półotwartym funkcjonalnie miękkim l (stali) funkcjonalnie twardych tylnojęzykowych k (taki), g (rogi). Głoska y występuje po: twardych wargowych p (słupy), b (gruby), f (trafy), w (stawy), m (tamy) tylnojęzykowym ch (głuchy) przedniojęzykowych twardych t (płoty), d (młodymi), s (łysy), z (gazy), n (danym) półotwartych r (stary), ł (goły) stwardniałych zwarto-szczelinowych c (nocy), dz (drodzy) stwardniałych szumiących sz (głuszy), cz (tkaczy), ż (bożym), dż (drożdży), rz (parzy).
Natomiast zamiast połączenia -ji występuje zwykle, przynajmniej w piśmie i wymowie starannej, -i (szyi). Wyjątkiem są dopełniacze rosyjskich imion typu Kati oraz innych wyrazów obcych: Arabii, parafii, Danii, Rosji.
Zmiękczanie Wiele końcówek zmiękcza głoski funkcjonalnie twarde. Oznacza się je niekiedy znakiem , np. -'e. Umownie stosuje się też ten znak przed i lub y. Przekształcenie zmiękczające zmienia czasem głoskę fonetycznie miękką w fonetycznie twardą. Konkretnie:
głoski wargowe (p, b, w, f, m) ulegają zmiękczeniu regularnie, tj. do p', b', w', f', m (zapisywanych jako pi itp. przed samogłoską); należy pamiętać, że na końcu wyrazu fonetyczna miękkość zanika (tego gołębia – ten gołąb, ta ziemia – tych ziem), np.: ten grób – tego grobu – na grobie ten gruby – ci grubi ja dmę – ty dmiesz – dmij!
niektóre głoski przedniojęzykowe (s, z, n) ulegają silniejszemu zmiękczeniu (czego nie widać w pisowni) do głosek środkowojęzykowych (ś, ź, ń) zapisywanych przed samogłoską jako si itp.<ref>W pewnych sytuacjach głoski s, z ulegają wymianie do stwardniałych sz, ż (w związku z jotyzacją umownie zapisuje się (J) – koś- + (J)'ę – koszę), np.:
pisać – ja piszę – ty piszesz
ty kosisz – ja koszę
zagrozić – zagrożony.</ref>, np.: ten nos – na nosie ten bosy – ci bosi ja stanę – ty staniesz – stań!
głoski przedniojęzykowe zwarte (t, d) ulegają zmiękczeniu do głosek środkowojęzykowych zwarto-szczelinowych (ć, dź), zapisywanych przed samogłoską jako ci, dziW sytuacjach związanych z jotyzacją t, d ulegają wymianie do stwardniałych c, dz (st, zd do szcz, żdż), np.:
ty płacisz – ja płacę
ty widzisz – ja widzę
ty bruździsz – ja brużdżę
pomścić – pomszczony., np.: ten młody – ci młodzi ja gniotę – ty gnieciesz – gnieć!
głoska r ulega wymianie do stwardniałego rz, np.: ten stary – ci starzy ta kura – tej kurze
głoska ł ulega wymianie do l, które zachowało fonetyczną miękkość tylko przed i, np.: ten mały – ci mali ten wół – na wole
głoski tylnojęzykowe (k, g, ch) ulegają wymianie do stwardniałych głosek szumiących (cz, ż, sz) w związku z pierwszą palatalizacjąGłoski k, g przed e oraz i (pochodzącym z historycznego y) stają się fonetycznie miękkie (w związku z czwartą palatalizacją), np.:
ta długa – ten długi
ten mak – tego maku – tym makiem – te maki.Połączenia sk, zg przechodzą w szcz, żdż, np.:
pluskać – ja pluszczę
mózg – móżdżek.Głoski k, g w deklinacji z reguły przechodzą w c, dz (w związku z drugą palatalizacją; sk, zg przechodzą dziś w analogiczne sc, zdz, choć dawniej spotykano też szcz), np.:
ten długi – ci dłudzy
ta foka – tej foce
ta miazga – tej miazdze
ta Polska – tej Polsce (ale w Panu Tadeuszu – Polszcze)., np.: smok – smoczek dług – oddłużyć mucha – musze
głoski miękkie zwykle nie ulegają wymianom, np.: ten głupi – ci głupi ten tani – ci tani ten cudzy – ci cudzy
stwardniałe c, dz powstałe w wyniku trzeciej palatalizacji ulegają niekiedy wymianie do cz, ż, np.: ojciec – ojcze ksiądz – księża.
Zmiękczeniu ulega również poprzednia spółgłoska s lub z przed l, ń, ć, dź, rzadko także przed m, w czasownikach niekiedy także przed p, np.: ta wiosna – tych wiosen – o wiośnie ten błazen – tego błazna – o błaźnie to dziąsło – o dziąśle ta pasta – tej paście ta gwiazda – o gwieździe to pasmo – o paśmie lub pasmie spać – śpię, ale romantyzm – o romantyzmie (powszechna wymowa [romantyźmie]) wyspa – o wyspie
Przegłos polski (lechicki)
W temacie wyrazu występuje samogłoska a lub o (ó) przed historycznie twardą spółgłoską zębową, natomiast w pozostałych formach pojawia się e, np.:
on siwiał – oni siwieli ten popiół – tego popiołu – w popiele on plótł – ona plotła – oni pletli
W trakcie historii języka analogia i inne procesy mogły pokrzyżować regularne wymiany, a nawet wprowadzić je tam, gdzie ich być nie powinno, np.:
on siwiał – oni siwieli biodro – biodrze (zamiast biedrze), choć wciąż biedrzeniec on siwiał – oni siwieli ta wieś – tej wsi – wioska (ruchome e nie powinno podlegać wymianie do o) kozioł – kozła osioł – osła kocioł – kotła ziemia – poziom, poziomka, ziomek (wymiana nie powinna zachodzić przez m) on wlókł – ona wlokła – oni wlekli (również regularnie wlekł, wlekła) działo, dziale obok dzieło, dziele (zamiast spodziewanego działo – dziele)
Wymiany związane z dawną długością samogłosek i e ruchome Takie wymiany to: ó:o, ą:ę, e:Ø (rzeczowniki: r.m.: M. lp., r.ż. i r.n.: D. lm.), np.:
on plótł – ona plotła on szedł – ona szła (z uproszczeniem grupy spółgłoskowej) on kopnął – ona kopnęła pies – psa wóz – wozu
Występują również przed -(e)k, -ka, -ko, np.:
pies – piesek osoba – osóbka gęś – gąska, ale gęsi
Części mowy W tradycyjnej (szkolnej) klasyfikacji wyróżnia się 10 części mowy: 5 odmiennych: rzeczownik, przymiotnik, czasownik, liczebnik, zaimek 5 nieodmiennych: przysłówek, przyimek, spójnik, wykrzyknik, partykuła.
Odmienne
Rzeczownik Odmienia się przez przypadki i liczby, jednakże: niektóre rzeczowniki odmieniające się przez przypadki mają tylko liczbę pojedynczą (np. matematyka, odzież, leżenie, Kraków, Monachium) niektóre mają tylko liczbę mnogą (np. dżinsy, nożyce, sanie, drzwi, Sudety, Węgry) niektóre odmieniają się przez liczby, ale nie odmieniają się przez przypadki w liczbie pojedynczej (np. gimnazjum, muzeum, liceum, technikum) niektóre są nieodmienne, tzn. nie odmieniają się ani przez przypadki, ani przez liczby (np. alibi, graffiti, kakadu, boa, Monte Cassino).
Rzeczownik nie odmienia się przez rodzaje. Rzeczownik w liczbie pojedynczej występuje w jednym z trzech rodzajów: męskim (np. mężczyzna, lew, stół) żeńskim (np. kobieta, lwica, stolnica) nijakim (np. dziecko, źrebię, okno).
Rzeczownik w liczbie mnogiej występuje w jednym z dwóch rodzajów: męskoosobowym (np. mężczyźni, sąsiedzi) niemęskoosobowym (np. lwy, kobiety, dzieci).
Te części mowy, które rzeczownik określają, dostosowują do niego swoje formy rodzajowe: przymiotniki (np. dziewczyna → piękna) zaimki (np. zeszyt → tamten) liczebniki (np. chłopców → dwóch) czasowniki (np. dziecko → zapłakało).
Czasownik Czasownik odmienia się przez: osoby – trzy osoby w liczbie pojedynczej i mnogiej – 1. ja, my, 2. ty, wy, 3. on, ona, ono oraz oni, one liczby – dwie liczby – pojedynczą i mnogą czasy – trzy czasy – teraźniejszy, przeszły, przyszły; rzadko spotykany bywa także czwarty czas – zaprzeszły tryby – trzy albo cztery, zależnie od interpretacji – orzekający, przypuszczający, rozkazujący, łączący strony – trzy strony – czynna, bierna, zwrotna rodzaje (z wyjątkiem czasu teraźniejszego): trzy w liczbie pojedynczej – męski, żeński i nijaki dwa w liczbie mnogiej – męskoosobowy i niemęskoosobowy przypadki – jedynie w postaci imiesłowu przymiotnikowego (robiący, robiącego, robiącemu itd.) Poza tym czasownik posiada aspekt – jest albo dokonany (np. zrobić), albo niedokonany (np. robić). Nieliczne czasowniki nie zaliczają się do żadnej z tych dwóch kategorii – są to czasowniki dwuaspektowe (np. aresztować) bądź jednoaspektowe (np. być, mieć).
Przymiotnik Odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje. Zawsze dopasowuje swoją formę gramatyczną do rzeczownika, który określa.
Liczebnik Odmienia się przez przypadki i rodzaje (nie odmienia się przez liczby, bowiem liczby określa).
Zaimek W odmianie zachowuje się tak, jak części mowy, które zastępuje. Odmienne zaimki to: zaimek rzeczowny (np. ja, ona, ktoś, nikt, nic) – odmienia się przez przypadki i liczby (jak rzeczownik), ale w przypadku zaimka on również przez rodzaje (on → rodzaj męski, ona → rodzaj żeński, ono → rodzaj nijaki, oni → rodzaj męskoosobowy, one → rodzaj niemęskoosobowy) zaimek przymiotny (np. mój, twój, ten, tamten, inny) o dmienia się jak przymiotnik przez przypadki, liczby i rodzaje; zaimek liczebny (np. ile, tyle) – odmienia się jak liczebnik przez przypadki i rodzaje. Nieodmienne Przysłówek (np. ładnie, wszędzie, jutro);
Zaimek przysłowny (np. jak? – tak; gdzie? – tam; kiedy? – kiedyś; którędy? – tamtędy; skąd? – stamtąd; dokąd? – tam);
Przyimek (np. w, z, u);
Wykrzyknik (np. ach!, hej!, halo!, hura!, bęc!);
Partykuła (np. czy, no, że, niech, by, nie);
Spójnik (np. i, lecz, ale, oraz).
Cechy gramatyczne słów Liczby W języku polskim są dwie liczby – pojedyncza i mnoga. Nieliczne zachowane formy liczby podwójnej pełnią funkcje liczby mnogiej, szczególnie w określeniach części ciała występujących parami. Można np. porównać odmianę słów ręka (zachowane formy liczby podwójnej) i męka (odmiana normalna). Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga (z formami dawnej liczby podwójnej) Liczba pojedyncza Liczba mnoga Mianownik ręka ręce męka męki Dopełniacz ręki rąk męki mąk Celownik ręce rękom męce mękom Biernik rękę ręce mękę męki Narzędnik ręką rękoma lub rękami męką mękami Miejscownik ręce ręku lub rękach męce mękach Wołacz ręko ręce męko męki W liczbie mnogiej wyrazu ręka zachowały się formy dawnej liczby podwójnej – z końcówką e zamiast i w mianowniku, bierniku i wołaczu oraz -oma obok -ami w narzędniku. Forma rękoma występuje przeważnie w języku książkowym, w języku codziennym słyszy się zwykle rękami. W gwarach reliktem liczby podwójnej są formy typu chodźta, chodźwa, róbta, robita itd., które w większości narzeczy przybrały znaczenie liczby mnogiej. Słowo róbta pierwotnie znaczyło „(wy dwaj) róbcie”.
Rodzaje Na podstawie kryterium zgodności rzeczownika z przymiotnikiem można wyróżnić pięć rodzajów rzeczownika. Podział ten zaproponował w 1956 roku Witold Mańczak: Rodzaj Przykład – biernik liczby pojedynczej Przykład – mianownik liczby mnogiej Wyraz określający Wyraz określany Wyraz określający Wyraz określany Rodzaj męskoosobowy (męski osobowy, mężczyźniany) nowego pracownika nowi pracownicy Rodzaj męskozwierzęcy (męskożywotny, męski nieosobowy żywotny) nowego psa nowe psy Rodzaj męskorzeczowy (męski nieosobowy nieżywotny) nowy stół nowe stoły Rodzaj żeński nową szafę nowe szafy Rodzaj nijaki nowe krzesło nowe krzesła Z kolei dla innych niż rzeczownik części mowy (w tym także dla zaimków rzeczownych) wyróżnia się: trzy rodzaje w liczbie pojedynczej: męski, żeński i nijaki dwa rodzaje w liczbie mnogiej: męskoosobowy i niemęskoosobowy.