Obwód I Śródmieście – kryptonimy: „trójka”, „3” (w ramach SZP), „41” (w ramach ZWZ/AK), „XXI” (od 15 czerwca 1944), „I” (od 9 sierpnia 1944), struktura Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej, działającego w konspiracji w okresie okupacji niemieckiej w Polsce oraz walczącego w powstaniu warszawskim.

Komendantami obwodu byli kolejno: ppłk Jan Lamers „Florian” (1940–1941), mjr Konstanty Kułagowski „Rabin” „Żbrożek” (1941–1944), ppłk Edward Pfeiffer „Radwan” (od marca 1944).

Według Jerzego Kirchmayera w Obwodzie Śródmieście 1 marca 1944 oddziały obwodu (bez WSOP i WSK) zorganizowane były w 90 plutonów pełnych i 3 szkieletowe obejmując ok. 5500 osób, zaś według obliczeń Tomasza Strzembosza było to 2.745 żołnierzy.

W trakcie powstania Rejon I obwodu (bez III i VIII Zgrupowania na Powiślu) wraz z niektórymi oddziałami Rejonu 4 (Batalion in. Czarnieckiego, Batalion im. Łukasińskiego. część Batalionu „Chrobry” oraz batalionu im. Kilińskiego) zostały oddzielone na Starym Mieście, tworząc 7 sierpnia do 5 września Grupę Północ pod dowództwem płk. Karola Ziemskiego „Wachnowski”. Główna część obwodu, stanowiła Grupę „Śródmieście”, z której taktycznie 8 sierpnia wydzielono „Podobwód Śródmieście Południowe”, obejmujący Rejon 2 oraz Rejon 3. Po 20 września oddziały obwodu przekształciły się w 28 Dywizję Piechoty AK im. Stefana Okrzei.

Struktura Obwodu Śródmieście 1 sierpnia 1944 Dowództwo Obwodu Komendant obwodu – ppłk. Edward Pfeiffer „Radwan”; Zastępca komendanta – ppłk. Michał Chrupek „Rój”; Szef sztabu – mjr Bernard Romanowski „Wola Jan”; Oficer organizacyjny – mjr Włodzimierz Zawadzki „Bartkiewicz”; Kwatermistrz – rtm. Tadeusz Znamierowski „Falkowski”; Inspektor WSOP – por. rez. Witold Gorayski „Kołczan”; Komendantka Wojskowej Służby Kobiet – Janina Maria Płoska „Rakieta Urszula”.

Oddziały w dyspozycji dowódcy obwodu Pluton 1147 ochrony sztabu – dowódcy: ppor. rez. Kazimierz Pogorzelski „Rygiel”, ppor./por. Leopold Kummant „Ryski”, ppor. Dariusz Prosiński „Rawicz”, kpt. Wacław Wójcik „Nowy”, ppor./kpt. Józef Zatryb „Krzysztof”, ppor./por. Władysław Siła-Nowicki „Bogdaniec”, „Lis”, „Stefan”, kpr. pchor. Franciszek de Pourbaix „Piwnicki” i kpr. pchor. Wojciech Rostafiński „Wojciechowski”, ppor. Józef Rybicki „Andrzej”; Pluton łączności – dowódca ppor. rez. Konstanty Relich „Rymkiewicz”; Pluton saperów – dowódca NN 100 kompania sztabowa – ppor. Jan Martinkin „Bohun”; Pluton 101 „Bojowych Szkół” – dowódca plut. pchor. Kazimierz Pawlicki „Lubicz”; Pluton 116 – dowódca kpr. pchor. Władysław Twardo „Kandys”; 101 kompania WSOP – dowódca kpt. lek. Bohdan Didkowski „Newel”; Pluton 1149 – dowódca por. rez. Piotr Umiński „Mazur”; Pluton (kompania kadrowa) 1114 – dowódca ppor. Kazimierz Czyż „Andrzej Prawdzic” (Odwód dowódcy I obwodu); Pluton (kompania kadrowa) 1150 „Perkun” – dowódca por. rez. Józef Celica „Lechicz” (Odwód dowódcy I obwodu);

Obwód dzielił się na cztery rejony:

Rejon 1 (Stare Miasto, Powiśle, Muranów) kryptonim „XXI-11” Dowództwo Komendant – mjr Stanisław Błaszczak „Róg”; Zastępca komendanta – kpt. Jerzy Czarski „Czachar” Szef sztabu – rtm. rez. Bolesław Mowiński „Gończ (zastępca dowódcy Zgrupowania „Róg”); Oficer organizacyjny i adiutant – por. rez. Stanisław Jan Madanowski „Jędrek Sęp”; Oficer informacyjny – plut. pchor. Władysław Piech „Piechura”; Kwatermistrz – por. rez. Antoni Bogucki „Chromik”; Oficer żywnościowy – ppor. Wacław Taras „Ogrodowski”; Oficer łączności- ppor. Zbigniew Certowicz „Redlicz”; Oficer prasowy – NN „Janiszewski”; Oficer saperów – ppor. rez. sap. Stanisław Andrzejewski „Zaremba”; Oficer dywersji – por. NN „Jarosław”; Podinspektor WSOP – por. rez. Tadeusz Okolski „Dzik”; zastępca – por. rez. łącz. Stanisław Sienkiewicz „Leliwa”;

Oddziały I Zgrupowanie – dowódca por./rtm. Edward Sobeski „Bończa”; (kompanie 101, 102, 103) II Zgrupowanie – dowódca kpt. Ludwik Gawrych „Gustaw”; (cztery kompanie) III Zgrupowanie – dowódca por. rez. Juliusz Szawdyn „Konrad”; (trzy kompanie) VIII Zgrupowanie – dowódca kpt. rez. Cyprian Odorkiewicz „Krybar”; (trzy kompanie oraz pluton saperów 119 i pluton broni specjalnej 1105); I Batalion WSOP – dowódca por. rez. Tadeusz Okolski „Dzik”; (11, 12, 13, 14 kompania) Odwód komendanta Rejonu – 104 Kompania – dowódca por. Kazimierz Puczyński „Wroński”.

Rejon 2 (Śródmieście południowo-wschodnie) kryptonim „XXI-12” Dowództwo Komendant rtm. Władysław Abramowicz „Litwin”; Zastępca komendanta – por. rez. Juliusz Łoskoczyński „Serafin”, „Kordian”; Adiutant – ppor. rez. kaw. Henryk Dzięgielewski „Dunin”; Kwatermistrz – kpt. Antoni Mikołajczak „Czyński”, „Jan” Oficer uzbrojenia – ppor. NN „Rejter Zet”; Lekarz – kpt. sł. s1. lek. Olgierd Buraczewski „Hołomnicki”; Kapelan – kpt. ks. Wacław Włoczkowski „Karol Wielki”; Oficer łączności – ppor. rez. łącz. Jerzy Mieczysław Zabierzowski „Maciek”; dowódca plutonu żandarmerii – „Sas” (NN); Podinspektor WSOP – kpt. Zygmunt Netzer „Kryska Mikołaj”; Oficer gospodarczy – ppor. rez. Włodzimierz Szonert „Wojciechowski”; Komendantka Wojskowej Służby Kobiet – strz. z cenz. NN „Wisłocka”;

Oddziały V Zgrupowanie – dowódca por. Roman Rożałowski „Siekiera”; (5 kompanii) VII Zgrupowanie – dowódca rtm. Czesław Grudziński „Ruczaj”; (4 kompanie) I Dywizjon „Jeleń” 7 pułku ułanów lubelskich AK – dowódca rtm. Lech Głuchowski „Jeżycki”; (dwa szwadrony) II Batalion WSOP – dowódca kpt. Zygmunt Netzer „Kryska Mikołaj”; (21, 22, 23 i 24 kompania)

Rejon 3 (Śródmieście południowo-zachodnie) kryptonim „XXI-13” Dowództwo Komendant – mjr Władysław Brzeziński „Ratusz”; Adiutant – ppor. rez. Henryk Czesław Petruczenko „Podlasiak”; Kwatermistrz – NN „Nałęcz”; Oficer broni – ppor. Zbigniew Bukowski „Radca” Lekarz – kpt. sł. st. lek. Zenon Deka „Druch”; Oficer łączności – st. sierż./kpt. Roman Fundowicz „Rafał”; Podinspektor WSOP – por. rez. art. Kazimierz Konat „Żbikowski”; Pluton łączności 149 – dowódca ppor. rez. łącz. Jerzy Sieczkowski „Alf”;

Oddziały IV Zgrupowanie – dowódca por. rez. Kazimierz Czapla „Gurt”; (cztery kompanie oraz 33, 34 i 35 kompanie WSOP); VI Zgrupowanie 3 batalion pancerny AK – dowódca kpt. rez. Stefan Golędzinowski „Golski”; (pięć kompanii) VI Zgrupowanie WSOP – dowódca ppor. Erwin Brenneisen „Bełt Antoni”; (31 i 32 kompanie).

Rejon 4 (Śródmieście północno-zachodnie) kryptonim „XXI-14” „Reguła” Dowództwo Komendant – mjr Stanisław Steczkowski „Zagończyk”; Adiutant – ppor. rez. piech. Andrzej Rudziński „Wilczyński”; Oficer organizacyjny – rtm. rez. kaw. Romuald Jan Górski „Bystry”; Oficer informacyjny – ppor. Marian Windyga „Wąsik Eliot”; Oficer wyszkolenia – por. sł. st. piech. Michał Zaborowski „Jacek Sęp”; Kwatermistrz – kpt. rez. piech. NN „Ostoja II”; Oficer broni – rtm. sł. st. kaw. Zygmunt Orłowski „Brzeszczot”; Lekarz – ppor. sł. st. lek. Mirosław Vitali „Jerzy”; Kapelan – kpt. ks. Wiktor Potrzebski „Corda”; Oficer łączności – ppor. rez. kaw. Zdzisław Stanisław Bańkowski „Opat”; Oficer propagandy – ppor. rez. piech. Rajmund Habermass „Niezłomny”; Oficer prasowy – ppor. rez. piech. Lubomir Rubach „Orawiec”; Podinspektor WSOP – ppor. inż. Tadeusz Sztalkopf „Zarzycki Kazimierz”; Komendantka Wojskowej Służby Kobiet – Irena Siwicka-Żychiewicz „Hawrań”; Pluton łączności – dowódca ppor. rez. Franciszek Karol Śadel „Winiar”; Pluton saperów – ppor. rez. Stefan Nast „Orlicz”;

Oddziały IX Zgrupowanie – Batalion im. „Jana Kilińskiego” – dowódca rtm. Henryk Roycewicz „Leliwa” (cztery kompanie). Podporządkowano mu IX Zgrupowanie WSOP – dowódca por. rez. Roman Alojzy Wyczółkowski „Romański Andrzej” (41 i 42 kompania); X Zgrupowanie – Batalion im. „Jana Kilińskiego” – dowódca por. rez. Leon Gajdowski „Ostoja”. (trzy kompanie) Podporządkowano mu X Zgrupowanie WSOP – dowódca ppor. rez. Stefan Gostomski „Boruta” (43 i 44 kompania); XI Zgrupowanie – Batalion „Chrobry” – dowódca kpt. Gustaw Billewicz „Sosna”. (cztery kompanie); Podporządkowano mu XI Zgrupowanie WSOP – dowódca por. Władysław Orłowski „Lubicz” (45 kompania i 47 kompania użyteczności publicznej); XII Zgrupowanie – Batalion „Łukasiński” – dowódca mjr Olgierd Ostkiewicz-Rudnicki „Sienkiewicz”. (pięć kompanii) i podporządkowany mu Dywizjon „1806” 1 Pułku Strzelców Konnych AK – dowódca rtm. Czesław Nowacki „Nowak”. (pięć plutonów oraz dwa plutony szwadronu 5 Pułku Ułanów); Zgrupowanie – Batalion „Czarnecki” – dowódca kpt. Lucjan Giżyński „Gozdawa” (cztery kompanie); Pułk NSZ im. Sikorskiego „Sikora” (scalony z AK – trzy bataliony szkieletowe) – dowódca mjr Leon Nowakowski „Lig”.

Przypisy

Bibliografia Matusak P. (red.), Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów, T. 2, cz. I, Warszawa 2001, .

Kategoria:Obwody Okręgu Warszawa AK Kategoria:Oddziały powstania warszawskiego Kategoria:Jednostki organizacyjne Armii Krajowej rozwiązane w 1944 Kategoria:Śródmieście (Warszawa)