thumb|Dom Polski służący jako miejsce działalności organizacji i stowarzyszeń katolickich oraz kurii diecezji bydgoskiej Diecezja bydgoska (łac. Dioecesis Bydgostiensis) – jedna z trzech diecezji obrządku łacińskiego w metropolii gnieźnieńskiej w Polsce.
Historia
Powstanie diecezji bydgoskiej było ważnym wydarzeniem w dziejach kościoła katolickiego w Bydgoszczy. Nawiązuje ono w szczególności do dziejów parafii farnej, bydgoskiego dekanatu (1477–1764, od 1848) i oficjalatu foralnego (1530–1764).
Obszar obecnej diecezji bydgoskiej obejmuje większość terytoriów staropolskich powiatów: bydgoskiego (Kujawy Północne), kcyńskiego (Pałuki) i nakielskiego (Krajna). W średniowieczu Bydgoszcz i okolice należały do diecezji kruszwickiej, a od 1148 roku – włocławskiej, zwanej kujawsko-pomorską, natomiast powiaty: nakielski i kcyński do archidiecezji gnieźnieńskiej. Pierwszą świątynię w Bydgoszczy pw. św. Idziego wystawiono w XIII wieku, a w następnie w XIV wieku – kościół farny wraz z erygowaniem parafii bydgoskiej. Stare metryki posiadają także parafie: św. Idziego w Kcyni (XI w.), św. Wawrzyńca w Nakle (1109), Trójcy Świętej w Łobżenicy (1141), św. Marii Magdaleny w Wyszogrodzie-Fordonie (1198), św. Mikołaja w Łabiszynie (XII w.), św. Wawrzyńca w Dobrczu, św. Wojciecha w Sadkach, Najświętszej Maryi Panny w Wysokiej, św. Piotra i Pawła w Wierzchucinie, św. Wita w Słupach, św. Katarzyny w Rynarzewie, św. Jana Chrzciciela w Panigrodzu, Najświętszej Maryi Panny w Osielsku, św. Anny w Kosztowie, św. Mikołaja w Krostkowie, św. Anny w Jaktorowie, św. Jadwigi w Glesnie, św. Andrzeja w Czeszewie, św. Mikołaja w Dźwiersznie Wielkim (wszystkie z XIII w.), św. Marcina w Szubinie (XIV w.), św. Stanisława w Solcu Kujawskim i inne.
Do 1479 roku utworzono dekanat bydgoski, który początkowo należał do archidiakonatu włocławskiego, a następnie od 1577 roku – do archidiakonatu kruszwickiego. Natomiast miejscowości na Krajnie i Pałukach należały do dekanatów: Sępólno i Żnin w obrębie archidiakonatu gnieźnieńskiego oraz: Łobżenica, Nakło i Więcbork w archidiakonacie kamieńskimKrzysztof Chłapowski: Kościoły murowane i drewniane w województwie kaliskim w drugiej połowie XVI wieku, [w:] Województwo kaliskie w drugiej połowie XVI wieku. IH PAN Warszawa.. W 1530 powołano w Bydgoszczy oficjalat foralny obejmujący terytoria dwóch dekanatów: bydgoskiego i świeckiego. W 1765 roku parafia bydgoska została przeniesiona do archidiecezji gnieźnieńskiej w wyniku porozumienia biskupów: włocławskiego Antoniego Kazimierza Ostrowskiego i gnieźnieńskiego Władysława Łubieńskiego. Zlikwidowano wówczas dekanat bydgoski, tworząc jednocześnie dekanat fordoński, w obrębie macierzystej diecezji włocławskiej.
W okresie rozbiorów dokonano zmian administracji kościelnej. Południowa i zachodnia część powiatu bydgoskiego znalazła się w archidiecezji gnieźnieńskiej (Bydgoszcz, Dąbrówka Nowa, Łąsko Wielkie, Mąkowarsko, Samsieczno, Ślesin, Wąwelno, Wierzchucin, Solec), a część północna w chełmińskiej (Byszewo, Dobrcz, Fordon, Koronowo, Osielsko, Włóki, Wtelno, Wudzyn, Żołędowo). W 1853 roku odnowiono dekanat bydgoski, w 1952 roku podzielono go na dwa, od 1970 istniały 4 dekanaty, a od 1992 roku – 5. W okresie międzywojennym obszar obecnej diecezji bydgoskiej znajdował się w obrębie archidiecezji gnieźnieńskiej, a wschodnie fragmenty – diecezji chełmińskiej (zwanej także pelplińską, gdyż w 1821 roku przeniesiono jej stolicę z Chełmży do Pelplina, a w 1829 także seminarium duchowne). Ziemia złotowska leżała na terytorium III Rzeszy w diecezji berlińskiej. Mieszkała tam liczna mniejszość polska, a w Zakrzewie proboszczem był znany polski duchowny i prezes Związku Polaków w Niemczech ks. Bolesław DomańskiWojciech Sławiński: Losy majątku poewangelickiego na wybranych przykładach z terenu diecezji bydgoskiej (1945–1989). Zarys zagadnienia, [w:] Studia Bydgoskie t. 4. Bydgoszcz 2010..
W 1972 papież Paweł VI utworzył stałą administrację kościelną dla tzw. Ziem Odzyskanych. Ziemia złotowska znalazła się w nowo utworzonej diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (w latach 1945–1972 leżała w obrębie administracji apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim, obejmującej Ziemię Lubuską, Pomorze Zachodnie i Środkowe). W 1982 roku ustanowiono Wikariusza Biskupiego dla miasta Bydgoszczy, którym został sufragan gnieźnieński bp Jan Wiktor Nowak. Rezydował on do 1996 roku przy parafii farnej i koordynował duszpasterstwo na poziomie ogólnomiejskim. Podczas reformy administracyjnej kościoła w Polsce w 1992 roku do archidiecezji gnieźnieńskiej włączono parafie fordońskie, dotychczas znajdujące się w diecezji chełmińskiej. W ten sposób całe terytorium miasta Bydgoszczy objęła jurysdykcja kurii gnieźnieńskiej. Natomiast tereny na północ od Bydgoszczy objęte były nadal jurysdykcją diecezji pelplińskiej (dawna diecezja chełmińska), a okolice Złotowa diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej.
5 września 1993 roku arcybiskup gnieźnieński Henryk Muszyński erygował przy kościele farnym kapitułę bydgoską pw. Matki Bożej Pięknej Miłości, podnosząc równocześnie tę świątynię do godności kolegiaty. Podczas wizyty Jana Pawła II w Bydgoszczy 7 czerwca 1999 roku, papież nadał kolegiacie bydgoskiej rangę konkatedry archidiecezji gnieźnieńskiej. W 2002 roku przesłał natomiast specjalny list do bydgoszczan z okazji obchodów 500-lecia fary bydgoskiej.
24 lutego 2004 roku papież Jan Paweł II ogłosił bullę o utworzeniu diecezji bydgoskiej, która weszła w życie 25 marca 2004 w uroczystość Zwiastowania Pańskiego. Decyzja ta była dopełnieniem reformy administracyjnej Kościoła w Polsce z 25 marca 1992 zawartej w bulli Totus Tuus Poloniae populus (z łac. „Cały Twój lud w Polsce”). Diecezję bydgoską wydzielono z 12 dekanatów archidiecezji gnieźnieńskiej (Bydgoszcz I-V, Mrocza, Nakło, Szubin, Kcynia, Wyrzysk, Łobżenica, Wysoka; 316 księży, 510 tys. wiernych), 1 dekanatu diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (złotowski; 20 księży, 43 tys. wiernych) i fragmentów 3 dekanatów diecezji pelplińskiej (koronowski, wierzchuciniecki, sępoleński; 27 księży, 43 tys. wiernych). Patronką diecezji bydgoskiej papież ustanowił Matkę Bożą Pięknej Miłości, której obraz osobiście koronował 7 czerwca 1999 roku oraz biskupa Michała Kozala, którego beatyfikował 14 czerwca 1987 roku. 28 marca 2004 roku odbył się uroczysty ingres biskupa Jana Tyrawy, dotychczasowego biskupa pomocniczego archidiecezji wrocławskiej, do bydgoskiej katedry.
W chwili powstania diecezja podzielona była na 16 dekanatów utworzonych ze 145 parafii, z czego 135 były to parafie diecezjalne, a pozostałych 10 prowadziły zgromadzenia zakonne. W duszpasterstwie pracowało łącznie 363 księży i 179 sióstr zakonnych. Na terenie Bydgoszczy w 5 dekanatach istniało 47 parafii, tj. ponad 32% ogólnej ich liczby w diecezji. W celu skutecznego oddziaływania duszpasterskiego w latach: 2006 i 2008 roku dokonano reorganizacji podziału terytorialnego diecezji. Liczbę miejskich dekanatów w Bydgoszczy zwiększono z 5 do 6, z parafii podbydgoskich utworzono dekanat Białe Błota, dekanat Złotów podzielono na dwa (Złotów I i II), a z dekanatu Szubin wyodrębniono dekanat Łabiszyn. W wyniku intensywnej suburbanizacji okolic podmiejskich Bydgoszczy wynikła potrzeba powołania nowych parafii. W 2004 roku biskup bydgoski erygował nową parafię Najświętszej Maryi Panny Wspomożycielki Wiernych w Niemczu, w 2007 roku parafię bł. Rafała Kalinowskiego w Murowańcu, w 2008 parafię Nawrócenia św. Pawła w Solcu Kujawskim, w 2009 parafię Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Przyłękach, w 2011 roku parafię św. Jana Pawła II w Bydgoszczy-Fordonie, a w 2017 parafię św. Faustyny Kowalskiej w Bydgoszczy-Fordonie.
W marcu 2026 diecezja przyjęła herb zaprojektowany przez Janusza Sobczyka.
Biskupi
thumb|Krzysztof Włodarczyk – biskup diecezjalny
Biskup diecezjalny bp Krzysztof Włodarczyk – od 2021
Biskup senior bp Jan Tyrawa – biskup diecezjalny bydgoski w latach 2004–2021, senior od 2021
Charakterystyka Terytorium Diecezja bydgoska zajmuje 5200 km² powierzchni i jest położona na terenie dwóch województw: kujawsko-pomorskiego oraz wielkopolskiego.
Instytucje thumb|Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Bydgoskiej im. bł. bpa Michała Kozala thumb|Collegium Catholicum Bydgostiense thumb|Collegium Salesianum w Bydgoszczy Kuria diecezjalna bydgoska – ul. Malczewskiego 1, Bydgoszcz Sąd biskupi Diecezji Bydgoskiej – ul. Farna 10, Bydgoszcz Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Bydgoskiej im. bł. bpa Michała Kozala – ul. Grodzka 18/22, Bydgoszcz Prymasowski Instytut Kultury Chrześcijańskiej im. kard. Stefana Wyszyńskiego, Bydgoska Sekcja Wydziału Teologicznego UAM w Poznaniu – ul. Grodzka 18, Bydgoszcz Dom Prowincjalny Zgromadzenia Ducha Świętego, Wyższe Misyjne Seminarium Duchowne im. bł. Jakuba Lavala – ul. Jana Pawła II 117, Bydgoszcz Diecezjalny Dom Rekolekcyjny – ul. Piaski 65, Bydgoszcz Caritas Diecezji Bydgoskiej – ul. Cienista 2, Bydgoszcz Ośrodek Adopcyjny im. św. Jana Pawła II Centrum Pomocy „Betlejem” – ul. Drukarska 2, Bydgoszcz Warsztat Terapii Zajęciowej „Tęcza” Caritas Diecezji Bydgoskiej Centrum Handlowo-Usługowe Caritas, sklepy „Adalbertus” – ul. Cienista 2, ul. Malczewskiego 1, Bydgoszcz Pierogarnia „Pod Aniołami” – ul. Pomorska 50, Bydgoszcz Ośrodek Rekreacji Konnej i Hipoterapii – ul. Konna 10, Leśny Park Kultury i Wypoczynku, Bydgoszcz Archiwum Dom Księży Emerytów – ul. Tragerów 1, Bydgoszcz Studium Organistowskie Dom Polski w Bydgoszczy – ul. Grodzka 1, Bydgoszcz Studia Bydgoskie – rocznik o charakterze naukowym, związany z działalnością Prymasowskiego Instytutu Kultury Chrześcijańskiej oraz Wyższego Seminarium Duchownego w Bydgoszczy (www)
Szkoły Collegium Catholicum Bydgostiense Zespół Szkół Katolickich Pomnik Jana Pawła II w Bydgoszczy – ul. Nowodworska 17, Bydgoszcz (www) Katolicka Szkoła Podstawowa im. Świętego Wojciecha I Katolickie Gimnazjum oraz I Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. króla Jana III Sobieskiego Zespół Szkół Towarzystwa Salezjańskiego „Collegium Salesianum” – ul. Pod Reglami 1, Bydgoszcz (www) Szkoła Podstawowa Towarzystwa Salezjańskiego im. bł. Laury Vicuña Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Salezjańskiego im. św. Jana Bosko
Hospicja Hospicjum im. bł. ks. Jerzego Popiełuszki – ul. ks. R. Biniaka 3, Bydgoszcz Hospicjum Sióstr św. Elżbiety – ul. Panny Marii 7, Złotów Stacja Opieki Długoterminowej i Opieki Paliatywnej „Caritas” – ul. Kościelna 8, Sępólno Krajeńskie
Podział administracyjny Mapa diecezji thumb|center|700px|Podział administracyjny diecezji bydgoskiej
Miasta diecezji Miasto Liczba ludności Liczba parafii Dekanat Województwo Powiat 24px|Bydgoszcz Bydgoszcz Bydgoszcz I, II, III, IV, V, VI kujawsko-pomorskie Bydgoszcz 24px|Nakło nad Notecią Nakło nad Notecią Nakło kujawsko-pomorskie nakielski 24px|Złotów Złotów Złotów I, II wielkopolskie złotowski 24px|Solec Kujawski Solec Kujawski Solec Kujawski kujawsko-pomorskie bydgoski 24px|Szubin Szubin Szubin kujawsko-pomorskie nakielski 24px|Sępólno Krajeńskie Sępólno Krajeńskie Sępólno Krajeńskie kujawsko-pomorskie sępoleński 24px|Więcbork Więcbork Sępólno Krajeńskie kujawsko-pomorskie sępoleński 24px|Wyrzysk Wyrzysk Wyrzysk wielkopolskie pilski 24px|Kcynia Kcynia Kcynia kujawsko-pomorskie nakielski 24px|Łabiszyn Łabiszyn Łabiszyn kujawsko-pomorskie żniński 24px|Mrocza Mrocza Mrocza kujawsko-pomorskie nakielski 24px|Krajenka Krajenka Złotów II wielkopolskie złotowski 24px|Gołańcz Gołańcz Kcynia wielkopolskie wągrowiecki 24px|Łobżenica Łobżenica Łobżenica wielkopolskie pilski 24px|Kaczory Kaczory Wysoka wielkopolskie pilski 24px|Wysoka Wysoka Wysoka wielkopolskie pilski 24px|Miasteczko Krajeńskie Miasteczko Krajeńskie Wysoka wielkopolskie pilski
Dekanaty Poniżej lista dekanatów wraz z miejscami kultu religijnego (stan z 2008 roku plus 3 później erygowane parafie):