Koniec dzieciństwa (oryg. Childhood’s End) – powieść fantastycznonaukowa autorstwa Arthura C. Clarke’a, wydana 24 sierpnia 1953 roku przez wydawnictwo Ballantine Books. Polskie wydanie ukazało się w 1993 roku w tłumaczeniu Zbigniewa A. Królickiego i Andrzeja Sawickiego.
Opowiada o kontakcie z obcą cywilizacją, która podporządkowuje sobie ludzi oraz zaprowadza na Ziemi pokój i utopię. Działania Zwierzchników prowadzą w końcu do transformacji ludzkości i jej połączenia się z kosmicznym „wyższym intelektem”.
Fabuła Akcja powieści toczy się w przeważającej większości na Ziemi na przestrzeni kilkudziesięciu lat. Nad największymi miastami pojawiają się statki kosmiczne istot, zwanych Zwierzchnikami. Nie ujawniają oni swego wyglądu i utrzymują kontakt z ludźmi wyłącznie za pośrednictwem Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych. Przywódca Zwierzchników, Karellen, ogłasza, iż od tej chwili Ziemia pozostanie pod ich nadzorem. Pomimo początkowego niepokoju i sprzeciwu, szybko okazuje się, że działania Zwierzchników mają charakter pokojowy. Eliminują oni wojny, głód i nierówności społeczne, zapewniając ludzkości pokój, dobrobyt i stabilizację, jakich wcześniej nie znała. Rozpoczyna się epoka powszechnego dostatku i harmonii.
W miarę upływu lat ujawniają się jednak oznaki stagnacji. Społeczeństwa pozbawione konfliktów i rywalizacji zatracają dotychczasową dynamikę rozwoju. Nauka i sztuka ulegają osłabieniu, a ludzie coraz częściej doświadczają poczucia pustki i bezcelowości. Mimo tego porządek ustanowiony przez Zwierzchników zostaje zaakceptowany. Dopiero po kilkudziesięciu latach obecności na Ziemi obcy ujawniają swój wygląd. Ku zaskoczeniu ludzkości okazuje się, iż przypominają oni postacie z mitów i religii: posiadają skrzydła, rogi oraz sylwetkę przywodzącą na myśl wizerunki demonów. Szok, jaki wywołuje ich ujawnienie, z czasem ustępuje, gdyż wygląd istot traci znaczenie wobec zapewnionej stabilizacji i dobrobytu.
Z biegiem czasu wychodzi jednak na jaw prawdziwy cel misji Zwierzchników. Nowe pokolenia dzieci zaczynają przejawiać niezwykłe zdolności – telepatyczne i psychokinetyczne – a jednocześnie tracą więź ze światem dorosłych. Stopniowo jednoczą się w ponadindywidualną wspólnotę, przygotowującą się do przejścia w nowy stan istnienia. Karellen wyjaśnia, że rolą Zwierzchników było przygotowanie ludzkości do kolejnego etapu ewolucji – asymilacji z Nadzwierzchnikiem, zbiorową inteligencją obejmującą cały wszechświat.
Proces ten postępuje nieuchronnie. Ostatnie pokolenie dzieci zatraca cechy indywidualne i staje się istotą odmienną od człowieka. Ziemia przestaje być im potrzebna, a dorośli, pozbawieni przyszłości i potomstwa, stopniowo wymierają. W końcu planeta ulega zniszczeniu w wyniku przemian wywołanych przez dzieci, których świadomość w pełni łączy się z Nadzwierzchnikiem.
Zwierzchnicy pozostają jedynie świadkami tego procesu. Choć odegrali zasadniczą rolę w przeobrażeniu ludzkości, sami nie są zdolni do podobnej transcendencji. Skazani na rolę obserwatorów i opiekunów innych ras, nigdy nie zdołają osiągnąć wyższego stanu istnienia. Powieść kończy się wizją końca człowieka jako istoty biologicznej, lecz zarazem jego triumfu w postaci przejścia w nową, ponadindywidualną formę świadomości, która przekracza granice ziemskiego doświadczenia i zostaje wchłonięta przez większą kosmiczną całość.
Odbiór W 1987 roku w głosowaniu czytelników czasopisma Locus na najlepszą powieść science fiction wszech czasów zajęła 3. miejsce.
W 2003 roku Koniec dzieciństwa został nominowany do nagrody Retro Hugo w kategorii „Najlepsza powieść”, a w 2021 roku powieść została uhonorowana w specjalnej serii znaczków pocztowych poświęconej najsłynniejszym powieściom fantastycznonaukowym brytyjskich pisarzy przez Royal Mail.
Adaptacje Na przestrzeni dekad od premiery powieści kilkukrotnie ogłaszano plany adaptacji, jednak ostatecznie większość nie doczekała się realizacji. W latach 60. XX wieku ekranizacją powieści zainteresowany był Stanley Kubrick, jednak prawa do ekranizacji zostały wcześniej nabyte przez Abrahama Polansky'ego. Zamiast tego Kubrick współpracował z Clarkiem nad adaptacją opowiadania Posterunek, która przerodziła się w film 2001: Odyseja kosmiczna. Kilka miesięcy przed swoim występem na festiwalu Woodstock w 1969 roku piosenkarz folkowy i gitarzysta Richie Havens powiedział magazynowi Ebony o swoim uznaniu dla opowiadania Clarke'a i wyraził zainteresowanie pracą nad przyszłą adaptacją filmową Końca dzieciństwa. Scenariusze Polonsky'ego i Howarda Kocha nigdy nie zostały zekranizowane.
W listopadzie 1997 roku stacja radiowa BBC Radio 4 wyemitowała dwuodcinkowe słuchowisko na podstawie powieści Clarke'a.
W 2009 roku opublikowano grę na konsolę Nintendo DS Infinite Space, której producenci czerpali motywy m.in. z tej powieści, a w kwietniu 2013 roku stacja telewizyjna Syfy ogłosiła plan powstania miniserialu opartego na Końcu dzieciństwa, którego reżyserem został Nick Hurran. Premiera serialu odbyła się 14 grudnia 2015 roku.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Słuchowisko Childhood's End w bazie Internet Archive
Kategoria:Powieści Arthura C. Clarke’a Kategoria:Powieści fantastycznonaukowe z 1953 roku Kategoria:Brytyjskie powieści fantastycznonaukowe