Kretoszczurowate, dawniej: kretoszczury (Bathyergidae) – rodzina ssaków z infrarzędu jeżozwierzokształtnych (Hystricognathi) w obrębie rzędu gryzoni (Rodentia).

Rozmieszczenie geograficzne Rodzina obejmuje 11 gatunków występujących na sawannach i pustyniach Afryki, od Sudanu i Nigerii do RPA. Ich siedlisko stanowią tereny porosłe roślinnością trawiastą i krzewiastą, zwykle suche bądź półsuche. Zapuszczają się na pola uprawne i do ogrodów. Nie stwierdza się natomiast kretoszczurowatych w lasach tropikalnych.

Budowa thumb|200px|left|Piaskogrzeb przylądkowy na rycinie Carla Thunberga (Voyages de C.P. Thunberg, au Japon, 1796) Mają krępe ciało o całkowitej długości od 10 do 30 cm. Przykładowo kretoszczur olbrzymi z południa Afryki mierzy nawet ponad 30 cm długości przy masie ciała półtora kg.

Zwierzęta te rozwinęły szereg przystosowań do podziemnego trybu życia. Przypominają przez to inne podziemne gryzonie, jak ślepce, tukotukowate czy gofferowate. Podobieństwa wynikają jednak z konwergencji, a nie wspólnego pochodzenia. Tak więc mają kretoszczurowate cylindryczne ciało porosłe sierścią. Oczy ich uległy istotnej redukcji, tak samo małżowiny uszne. Jamę gębową otacza fałd skórny chroniący przed ziemią. Siekacze mają potężne, używają ich bowiem w kopaniu korytarzy. Nozdrza chronią przed ziemią fałdy skórne. Kończyny są zaś silne.

Kretoszczurowate przystosowały się do życia w warunkach niskiej dostępności tlenu.

Stopień dostosowania do fosorialnego trybu życia zależy jednak od taksonu. Najmniejszy stopień wykazuje on u kretoszczura, który kopie w ziemi za pomocą przednich łap, a nie siekaczy, jak to czynią jego krewni. Żeruje on też często na powierzchni. Inne gatunki prowadzą bardziej podziemny tryb życia, zwłaszcza kretoszczurek i piaskogrzeb.

Systematyka i nazewnictwo thumb|left|Zęboszczur zaroślowy Do rodziny kretoszczurowatych należą następujące żyjące współcześnie rodzaje: Heliophobius – kretoszczurek Bathyergus – kretoszczur Georychus – piaskogrzeb – jedynym żyjącym współcześnie przedstawicielem jest Georychus capensis – piaskogrzeb przylądkowy Cryptomys – ziemioryjka Fukomys – zęboszczur

Opisano też kilka rodzajów wymarłych: Bathyergoides Geofossor Gypsorhychus Microfossor – jedynym przedstawicielem był Microfossor biradiculatus Proheliophobius – jedynym przedstawicielem był Proheliophobius leakeyi Richardus – jedynym przedstawicielem był Richardus excavans

Wyodrębnianiu się taksonów kretoszczurowatych pomimo nieznacznych różnic między nimi sprzyja ich podziemny tryb życia. Znakomicie utrudnia on rozprzestrzenianie się zwierząt, nie odbywających dalekich podróży. Utrudnia to kontakty pomiędzy osobnikami mieszkającymi daleko od siebie, ułatwia natomiast specjację.

W przeszłości do rodziny kretoszczurowatych zaliczano również gryzonie umieszczane obecnie w rodzinie golcowatych, przyznając im rangę osobnej podrodziny. Obecnie traktuje się je jako odrębną rodzinę, nie zaliczając ich już do kretoszczurowatych. Niemniej niektórzy autorzy podtrzymują starszy pogląd.

W polskiej literaturze zoologicznej dla oznaczenia rodziny Bathyergidae była w przeszłości używana nazwa zwyczajowa „kretoszczury”. W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” nazwę kretoszczury nadano podrodzinie Bathyerginae, dla rodziny Bathyergidae przeznaczając nazwę kretoszczurowate.

Tryb życia thumb|left|Ziemioryjka hotentocka Kretoszczurowate żyją zazwyczaj pod ziemią, w większym bądź mniejszym stopniu. Bardziej naziemny tryb życia wiedzie kretoszczur olbrzymi, żywiący się w 3/5 naziemnymi roślinami. Znacznie bardziej podziemny tryb życia wiodą piaskogrzeb czy kretoszczurek. Gatunki podziemne żywią się bulwami, kłączami, korzeniami.

Zwierzęta te prowadzą samotne życie, jak kretoszczur, piaskogrzeb czy kretoszczurek, bądź też żyją w grupie, często licznej w osobniki, budując razem rozległe systemy korytarzy podziemnych. Społeczne kretoszcurowate potrafią komunikować się ze sobą za pomocą dźwięków czy też uderzania w rytmie głową i kończynami o strop czy spód tunelu. Przebywają także ze sobą, ogrzewając się wzajemnie. Zachowania takie przejawiają przedstawiciele rodzajów zęboszczur i ziemioryjka, w największym jednak stopniu rozwinęły się one u zęboszczura kolonijnego, w przypadku którego można wręcz mówić o eusocjalności jak u golcowatych.

Rozmnażanie Rozród odbywa się na powierzchni ziemi, gdzie łatwiej znaleźć niespokrewnionego bliżej osobnika. W przypadku samotnie żyjących kretoszczurowatych występuje okres rozrodczy, podczas gdy taksony społeczne praktykują rozród niezależnie od pory roku. W ich przypadku zazwyczaj wiele samic i samców w jednej kolonii przekazuje swe geny następnemu pokoleniu. Jednakże w razie eusocjalności rozmnaża się pojedyncza samica w grupie.

Po zapłodnieniu dochodzi co ciąży trwającej od 50 do 100 dni. Może do niej dochodzić u niektórych taksonów więcej niż raz do roku. Kończy się ona porodem od jednego do czterech młodych. Długość życia jest pokaźna w związku z mniejszym niż u gryzoni naziemnych zagrożeniem ze strony drapieżników i niesprzyjających warunków zewnętrznych.

Status Człowiek tępi kretoszczurowate, jako że potrafią się one zapuszczać na pola, gdzie uprawia się maniok czy bataty. Ich obecność może przynieść według rolników istotne szkody. Jednakże nie przekłada się to na zagrożenie wyginięciem. Rodzina obejmuje tylko jeden gatunek narażony na wyginięcie.

Uwagi

Przypisy

Nazwy polskie za:

Bibliografia