thumb|240px|Nagrobek z początku XX wieku przed renowacją Cmentarz żydowski w Baligrodzie – cmentarz społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Baligród oraz okoliczne miejscowości podlegające baligrodzkiemu kahałowi. Jest położony w zachodniej części miejscowości przy ulicy J. Duplaka. Powstał w I połowie XVIII wieku. Został zdewastowany przez Niemców podczas II wojny światowej. Po wojnie niszczał opuszczony. W 1990 został wpisany do rejestru zabytków.

Położenie Cmentarz żydowski w Baligrodzie usytuowany jest na północny zachód od miejskiego rynku, w odległości około 200−300 metrów od niego, przy ulicy J. Duplaka. Ma kształt pięcioboku zbliżonego do prostokąta o ściętym jednym narożnikuzob. Gosztyła i Proksa Kirkuty Podkarpacia gdzie orientacyjny plan cmentarza wraz z częściowym wskazaniem położenia macew.. Powierzchnia, wedle różnych źródeł, wynosi od 0,91 do 1 haFundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego na swej stronie, powołując się na rejestr gruntów, podaje powierzchnię 0,91 ha. Potocki Żydzi i Bieszczadzkie Judaica podaje 1 ha, podobnie Burchard Pamiątki i Gosztyła i Proksa Kirkuty..

Nieogrodzony obecnieBrak danych o ewentualnym wcześniejszym ogrodzeniu cmentarza. cmentarz rozciąga się na zboczu górskim wzdłuż osi południowy zachód−północny wschód. Na północ od cmentarza płynie bezimienny potok, będący dopływem Hoczewki. W najniżej położonej części cmentarza znajdował się przed II wojną światową dom przedpogrzebowyPołożenie domu przedpogrzebowego widoczne na mapie WIG..

Historia Cmentarz żydowski w Baligrodzie został założony prawdopodobnie na początku XVIII wieku.

Powstanie cmentarza w Baligrodzie jest ściśle związane z istnieniem tutejszej gminy żydowskiej, która powstała w XVIII w. Najwcześniejsze wzmianki o żydowskim osadnictwie w Baligrodzie pochodzą z 1605. W tym czasie jednak, to jest przed powstaniem samodzielnej gminy, baligrodzcy Żydzi najprawdopodobniej grzebali swych zmarłych na cmentarzu w Lesku, to jest w miejscowości w której był kahał, któremu podlegali. Dopiero powstanie samodzielnej gminy pozwoliło na założenie cmentarza i zbudowanie synagogi.

Nie wiadomo czy cmentarz od samego początku miał obecne granice i wielkość, czy też, podobnie jak w Lesku, stopniowo dokupywano nowe grunty i powiększano cmentarz. Sama nekropolia służyła nie tylko mieszkańcom Baligrodu, ale i okolicznych wsi podlegających tutejszemu kahałowi. Najstarsze nagrobki znajdują się w najniżej położonej części cmentarza.

Podczas II wojny światowej Niemcy wywieźli dużą liczbę macew z cmentarza i wybrukowali nimi baligrodzki rynek. Po wywiezieniu w lecie 1942 miejscowych Żydów do obozu w Zasławiu na cmentarzu okazjonalnie rozstrzeliwano ukrywających się w okolicy Żydów i pomagających im Polaków. Dokładna liczba egzekucji i zabitych nie jest znana.

W związku z powyższym data ostatniego pochówku nie jest jasna. Cmentarz z pewnością był wykorzystywany do lata 1942, lecz nie można określić dokładnej daty ostatniego pochówku.

Pochowani na cmentarzu Wobec braku monograficznego opracowania dotyczącego cmentarza, informacje o pochowanych na nim osobach nie mają waloru pewności i opierają się jedynie na informacjach pośrednich. na baligrodzkim kirkucie są przypuszczalnie pochowani członkowie rodziny Roth, z której pochodzili rodzice matki Michaela Schudricha. na baligrodzkim kirkucie jest przypuszczalnie pochowany Hirsz Grossinger – właściciel folwarków w Baligrodzie, Cisnej, Huczwicach, Mchawie, Rabem i Stężnicy.

Cmentarz w kulturze Los macew zabranych z baligrodzkiego cmentarza został wspomniany w powieści Łuny w Bieszczadach Jana Gerharda.

Scena ta została również przedstawiona w filmie z 1961 Ogniomistrz Kaleń, opartym na motywach wspomnianej powieści, a kręconym m.in. w autentycznych plenerach Baligrodu.

Współczesność thumb|240px|Bogato rzeźbiony nagrobek na baligrodzkim kirkucie thumb|240px|Rzadko spotykany nagrobek tumbowy z rzadkim wypukło rzeźbionym epitafium. Nagrobek z I połowy XVIII wieku. Na macewach po lewej epitafia ryte wklęsło Po zakończeniu II wojny światowej wobec zagłady baligrodzkiej społeczności żydowskiej cmentarz był opuszczony i niszczał. Zdarzały się przypadki kradzieży macew z cmentarza.

W 1990 cmentarz został wpisany do rejestru zabytków NID pod numerem A−194 z 26.03.1990.

Na początku XXI w. stan zachowania cmentarza uległ znaczącej poprawie w porównaniu z wcześniejszym okresem. W latach 2005–2006 uczniowie gimnazjum z pobliskiej Mchawy, w ramach programu Przywróćmy Pamięć, prowadzonego przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, częściowo uporządkowali cmentarz. Akcja była kontynuowana za sprawą Stowarzyszenia Magurycz, które w przeciągu lat 2006–2010 wykarczowało roślinność zarastającą cmentarz oraz remontowało zachowane nagrobki. Działania stowarzyszenia były wspierane przez Gminę Baligród, baligrodzką Ochotniczą Straż Pożarną i Nadleśnictwo Baligród. Obecnie (sierpień 2013 r.) kirkut ponownie wymaga uporządkowania: jest zupełnie zarośnięty jeżynami i roślinnością zielną do wysokości blisko 1 m tak, iż część macew jest w ogóle niemożliwa do odnalezienia. Same macewy również ulegają postępującej erozji.

Liczba zachowanych nagrobków różni się w zależności od źródła, co wskazuje także na różny stan utrzymania cmentarza w różnych okresach i występującą niekiedy niemożność zauważenia niektórych nagrobków. O dawnym zaniedbaniu cmentarza świadczy także i to, że w przeciwieństwie do leskiego nie był odnotowywany w przewodnikach i na mapachKrygowski Bieszczady i mapa Bieszczady 1978.. Najwcześniejsze źródła mówią o około 50 nagrobkachOlszański Szlakiem i Gosztyła i Proksa Kirkuty, choć ci ostatni podają liczbę nagrobków jako około 40., przez około 100Burchard Pamiątki i Potocki Żydzi., lecz najnowsze informacje wskazują, iż zachowało się około 150 nagrobków oraz około 100 fragmentów zniszczonych macewModrzejewski Yizkor.. Nieznana liczba nagrobków spoczywa zalana asfaltem na baligrodzkim rynku. W ostatnich latach zwrócono na cmentarz dwie macewy wcześniej pozostające poza nim na terenie miejscowości.

Różne są także informacje dotyczące najstarszego zachowanego nagrobka. Z reguły podaje się daty 1716Informacja na stronie ŻIHu. lub 1718Potocki Żydzi.. Na początku XXI wieku nie udaje się odnaleźć nagrobków z takimi datami. Najstarszy obecnie zidentyfikowany nagrobek pochodzi z 1731 i stoi na grobie Aharona, syna Israela.

Na cmentarzu zachowały się nagrobki wykonane z piaskowca i wapienia. Napisy na nagrobkach baligrodzkiego kirkutu były wykonywane zasadniczo w języku hebrajskim, lecz zdarzały się napisy polskieNagrobek z napisem w języku polskim widoczny w zbiorach prezentowanych na stronie Jad Waszem. i niemieckieNagrobek z napisem w języku niemieckim widoczny w galerii prezentowanej przez serwis sztetl.org.pl., co świadczy o postępującej asymilacji.

Przypisy

Bibliografia

Mapa WIG Lesko Pas 51 Słup 34 Warszawa 1938 Mapa turystyczna w skali 1:25 000 Baligród i okolice pod redakcją Wojciecha Krukara Ruthenus Krosno 2007 Mapa turystyczna w skali 1:75 000 Bieszczady PPWK Warszawa 1978

Linki zewnętrzne Cmentarz żydowski w Baligrodzie na portalu Wirtualny Sztetl Cmentarz żydowski w Baligrodzie na portalu Polin – Dziedzictwo Polskich Żydów Cmentarz żydowski w Baligrodzie na stronie poświęconej żydowskim cmentarzom w Polsce Opis cmentarza na stronie FODŻ Opis działań uczniów z Mchawy na stronie FODŻ Opis działań uczniów z Mchawy na stronie FODŻ na stronie Żydowskiego Instytutu Historycznego Cmentarz żydowski w Baligrodzie – fotogaleria

Kategoria:Cmentarze żydowskie w województwie podkarpackim Kategoria:Zabytkowe cmentarze w województwie podkarpackim Kategoria:Zabytki w powiecie leskim Cmentarz żydowski Kategoria:Byłe Dobre Artykuły