thumb|Ararat – święta góra Ormian; symbol kraju thumb|Paleolityczne megality w Armenii Armenia w minionych okresach historycznych obejmowała znacznie większe terytorium, niż zajmuje współczesna Republika Armenii, stąd opis historii tego kraju obejmuje także dzieje ziem wchodzących obecnie w skład innych państw, zwłaszcza Turcji, a także Azerbejdżanu i Syrii.
Prehistoria Zdaniem niektórych autorów na terenach Wyżyny Armeńskiej opracowana została technologia wytopu żelaza (Metsamor, Çatal Höyük i in.) oraz zapoczątkowano hodowlę koni. Zdaniem części badaczy (np. Colin Renfrew, Tamaz Gamkrelidze, Wiaczesław Iwanow), Wyżyna Armeńska wraz z Azją Mniejszą jest praojczyzną Indoeuropejczyków (tzw. hipoteza anatolijska)J. Mellart, The End of the Early Bronze Age in Anatolia and the Aegean – AJA, 1958, v. 62, N1 („Балканский лингвистический сборник”, Москва, 1977, s. 6).. Zgodnie z tą koncepcją Ormianie są potomkami rdzennych mieszkańców tych terenów i wraz z przybyłymi ze wschodu w okresie późniejszym irańskojęzycznymi Kurdami są obecnie jedynymi indoeuropejskimi narodami zamieszkującymi te obszary. thumb|upright=1.3|Państwo Urartu w 743 r. p.n.e. Pierwszy organizm państwowy na historycznych ziemiach Armenii powstał w II tys. p.n.e. i położony był w pobliżu jeziora Wan. W źródłach hetyckich figuruje on pod nazwą Hajasa lub Hajasa-Acci. Nieznana jest etniczna przynależność mieszkańców tego państwa. Władze Turcji, do której obecnie należą te obszary, niechętnie godzą się na prowadzenie prac badawczych i wykopaliskowych na historycznych ziemiach Ormian. Część uczonych uważa, że używana w języku ormiańskim nazwa Ormian – ՀԱՅ (Haj), i Armenii – ՀԱՅՔ, ՀԱՅԱՍՏԱՆ (Hajk, Hajastan), pochodzą od nazwy Hajasa, która w języku hetyckim można przetłumaczyć jako Kraj Hajów. Po upadku państwa Hetytów brak wzmianek o Hajasie; mniej więcej na tym obszarze pojawiło kolejne silne państwo – Urartu, które powstało ok. 860 i trwało do ok. 580 r. p.n.e., gdy zostało zniszczone przez irańskich Medów. Wtedy rozpoczął się proces politycznej oraz wynikającej z polityki kulturowej i religijnej dominacji ludów irańskich.
Według innych badaczy przodkowie Ormian pojawili się na terenach Wyżyny Armeńskiej ok. XII w. p.n.e., podczas wielkiej wędrówki ludów w regionie. Według tych koncepcji początkowo zasiedlili oni obszary zachodniej i południowej części historycznej Armenii, tj. tereny nazwane w późniejszym okresie Małą Armenią. W VII w. p.n.e. powstało tam niewielkie państwo ormiańskie, znane u Greków (od nazwy stolicy) jako Militena, zaś w Biblii wspominane jako Dom Togarmy (, ) (m.in. Ks. Ezechiela 27, 14; 38,6). Państwo to zostało podbite przez władcę medyjskiego Kyaksaresa, prawdopodobnie w tym samym roku co Urartu.
Nazwę Armenia, którą Ormianie nigdy się nie posługiwali, nadali krajowi jego południowi sąsiedzi – Persowie i Medowie oraz Aramejczycy. Pochodzi ona od nazwy jednej z pogranicznych prowincji państwa Urartu, którą zamieszkiwali głównie Aramejczycy.
Proces armenizacji Pogórza Armeńskiego zachodził stopniowo, a jego przebieg poznany jest dość słabo. Jeszcze Ksenofont, który przeszedł przez te tereny w 401 r. p.n.e. i opisał je, określał Ormian jako jedynie jedno z wielu plemion zamieszkujących wyżynę; pozostałą część stanowiły ludy posługujące się (prawdopodobnie) językami kaukaskimi. Jednak na początku naszej ery Strabon napisał, że cała ludność tych ziem mówi jednym językiem (ormiańskim).
Armenia pod władzą Persów Po raz pierwszy określenie Armenia (w formie Armina) wystąpiło na zapisanych pismem klinowym tabliczkach powstałych za czasów panowania perskiego króla Dariusza I, który rządził w latach 522–486 p.n.e. Wkrótce nazwa ta pojawiła się u Herodota i Ksenofonta. We wszystkich tych źródłach określenia Armenia i Urartu są używane synonimicznie.
W Cyropedii Ksenofont wspomniał o państwie ormiańskim, podległym Medii, jednak dążącym do niepodległości. Nie podał imienia władcy, znane są natomiast imiona jego synów: Tigran i Sabaris oraz imię dowódcy wojska – Embas. Według niego było to państwo bogate i posiadające silną armię. Cyropedia nie jest jednak dziełem historycznym, lecz utworem fabularnym o polityczno-dydaktycznej wymowie, a opisane w niej wydarzenia nie znajdują potwierdzenia w historii, często jednak pojawiają się w niej imiona prawdziwych postaci historycznych. Niewątpliwym natomiast jest, że w 521 r. p.n.e. Armenia, zależna od Persji od ok. 550 r. p.n.e., była jedną z satrapii perskiej monarchii Achemenidów, która zbuntowała się przeciw władzy perskiej pod wpływem medyjskiego królewicza. Wynikałoby z tego, że Ormianie uważali medyjską dynastię za prawowitych władców swego kraju. Powstanie to zostało stłumione w pięciu bitwach przez dwóch wodzów Dariusza (jeden był prawdopodobnie Ormianinem), zaś kraj został podzielony i włączony w skład dwóch satrapii: 13. i 18. Ksenofont, który w 401 r. p.n.e. po bitwie pod Kunaksą przeszedł wraz z 10 tys. Greków przez obszar Armenii, wspomina o satrapie Armenii Erwandzie, żonatym z córką perskiego króla.
Państwo Ararackie, Wielka i Mała Armenia thumb|upright|Wojowie z Armenii w charakterystycznych czapkach Armenia pozostawała pod władzą Persów do czasu podboju przez Aleksandra Macedońskiego w 330 r. p.n.e., który przyłączył do swego państwa pokonany kraj wraz z Armenią. Władza Aleksandra nad Armenią miała czysto nominalny charakter – po pokonaniu Persji zarządzający Armenią namiestnicy króla perskiego uznali władzę macedońską, wobec czego zwycięskie wojska nie wkroczyły na obszar tego kraju, lecz kontynuowały podboje na wschodzie. W rezultacie po śmierci Aleksandra Macedońskiego satrapa Armenii Wschodniej Oront (Erwand) ogłosił się królem. Nowo powstałe państwo określane było mianem królestwa ararackiego, zaś jego stolicą był Armawir. Wkrótce kraj ten został podbity przez Antiocha Wielkiego, jednak niedługo potem, gdy Antioch poniósł klęskę w wojnie z Rzymianami, mianowani przez niego namiestnicy Armenii (prawdopodobnie wywodzący się ze starego ormiańskiego rodu królewskiego): Artakses I () i Zariadres (Zarech) ogłosili się władcami (189 r. p.n.e.). W rezultacie powstały trzy ormiańskie państwa: Wielka Armenia (na wschód od Eufratu, pozostająca pod rządami Artaksesa), Mała Armenia (na zachód od Eufratu; władzę w tym kraju sprawował Mitrydat II – krewny i sojusznik Antiocha), oraz Sofena, położona w rejonie Diyarbakıru, gdzie rządził Zariadres.
Strabon, a za nim Pliniusz Starszy i Ptolemeusz opisują dokładnie ormiańskie ziemie i ich granice:
Wielką Armenię dzieliły od położonych na północy Pontu i Kolchidy Góry Knorskie, a od Iberii i Albanii – rzeka Çoruh; od położonej na wschodzie Medii – Araks i góry Atropateńskie, od południa kraj otaczały góry Nifackie, za którymi rozciągała się Asyria, zaś granicę z Mezopotamią stanowił Tygrys; na zachodzie, za rzeką Eufrat leżała Mała Armenia.
Mała Armenia była od północy oddzielona od Pontu przez kilka niewielkich pasm górskich, od wschodu – od Wielkiej Armenii – przez Eufrat, od południa – od Syrii i Cylicji – przez Taurus, a z zachodu, od Kapadocji – odgałęzieniami gór Antytaurusu.
Historia Wielkiej Armenii thumb|upright=1.3|Największy zasięg państwa Tigranesa Wielkiego thumb|upright=1.3|Armenia w okresie podległości Rzymowi (ok. 50 n.e.) Dynastia Artaksydów panowała blisko 200 lat. Stolicą kraju w tym okresie był Artaszat, miasto położone nad Araksem, niedaleko starego grodu Armawir (i obecnego Erywania), założone przez Artaszesa w miejscu, które według tradycji doradził mu Hannibal.
Najznamienitszym przedstawicielem tej dynastii był Tigranes Wielki (95–56 r. p.n.e.). W młodości był on zakładnikiem u Partów, którzy odnieśli zwycięstwo nad Ormianami, jednak po objęciu tronu pokonał Partów i zdobył na nich Atropatene (obecnie Azerbejdżan irański) oraz przyjął tytuł króla królów. Wkrótce potem zawarł sojusz z Mitrydatesem Eupatorem, przypieczętowany małżeństwem z jego córką, Kleopatrą. Następnie zajął Syrię i Palestynę, likwidując państwo Seleucydów. Na nowo podbitych ziemiach została założona druga stolica państwa – Tigranakert (), gdzie przesiedlił mieszkańców licznych greckich miast. Odtąd kraj miał dwie równorzędne stolice. Pasmo sukcesów Tigrana przerwała wojna z Rzymianami pod wodzą początkowo Lukullusa, a następnie Pompejusza, w wyniku której w 63 r. p.n.e. utracił niemal wszystkie wcześniejsze podboje. Syn Tigrana, Artawezdes, został zdradziecko pojmany przez Marka Antoniusza i stracony.
Za rządów Oktawiana Augusta Armenia znajdowała się w rzymskiej sferze wpływów, jednak po jego śmierci także Partia zaczęła starania o wpływy w Armenii. Sprzyjało temu wygaśnięcie dynastii (w 10 r. n.e.) i bliskość kulturowa. Wkrótce Ormianie zaproponowali objęcie tronu członkowi partyjskiej dynastii królewskiej Arsacydów, Wowonesowi. Rządził on niedługo, zastąpiony przez władcę Iberii, Mitrydatesa. Założona przez niego dynastia prowadziła politykę prorzymską, m.in. w związku z tym partyjski król Wologazes osadził na ormiańskim tronie swego brata Tiridatesa, co stało się przyczyną wojny między Partią a Rzymem. W jej trakcie wojska wysłane przez cesarza Nerona zajęły całą Armenię, jednak wkrótce poniosły druzgocącą klęską w bitwie nad Radneje (62 r. n.e.). W konsekwencji Neron uznał władzę Tiridatesa nad Armenią. Jedynym warunkiem było – ważne dla cesarza ze względów prestiżowych – aby Tiridates otrzymał władzę z rąk samego Nerona i w tym celu musiał on przybyć do Rzymu. Odtąd Armenia pełniła rolę państwa buforowego między Rzymem a Partią. Jeden z kolejnych cesarzy rzymskich, Trajan, rozpocząwszy wojnę z Partią ogłosił Armenię rzymską prowincją (117 r.), lecz jego następca, Hadrian, nakazał legionom odwrót za Eufrat.
Na poły wasalne stosunki między Persją a Armenią zmieniły się we wrogie, kiedy w Arsacydzi zostali obaleni przez Sasanidów. Władca Armenii, Chosroes, przez długie lata wojował z Ardaszirem (Artakserksesem), założycielem nowej dynastii perskiej. W połowie III wieku Ardaszir podporządkował sobie całą Armenię.
Przyjęcie chrześcijaństwa W 286 r. z poparciem rzymskim na ormiański tron wstąpił syn Chosroesa, Tiridates Wielki, za rządów którego w Armenii rozpowszechniło się chrześcijaństwo. Ważną rolę w przyjmowaniu nowej religii odegrał św. Grzegorz Oświeciciel, który został pierwszym katolikosem Kościoła Ormiańskiego (302–326). Początkowo chrześcijanie byli prześladowani, jednak kiedy w 301 r. Tiridates się ochrzcił, zyskała status religii państwowej i wyparła tradycyjne wierzenia ormiańskie, powiązane z religią irańską. Proces ten nie zawsze przebiegał pokojowo. W 365 dawne praktyki religijne zostały formalnie zabronione przez synod Kościoła Ormiańskiego zwołany przez arcybiskupa Nersesa w Asztiszacie.
Podział Wielkiej Armenii thumb|upright|Manuskrypt ormiański z V – VI w. W 253 roku król perski Szapur I podbił Armenię i zarządzał nią, do czasu gdy w 287 roku Rzymianie restaurowali królestwo.
W 387 r. Wielka Armenia została podzielona: największa część kraju przypadła Persji, mniejszą zajął Rzym, zaś północne tereny – prowincje Arcach (Górski Karabach), Utik, Szakeszan – weszły w skład Albanii kaukaskiej, także stanowiącej część państwa perskiego.
W okresie tym, w celu przekładu Biblii i innych ksiąg religijnych na język ormiański, co miało umocnić chrześcijaństwo, Mesrop Masztoc opracował w latach 405–406 alfabet ormiański.
Na obszarach perskiej części Armenii, jeszcze przez jakiś czas po zajęciu przez Persję, członkowie dynastii Arsacydów władali jako wasale królów z dynastii Sasanidów, jednak w 428 r. król perski Bahram V przekształcił Armenię w prowincję.