Pakoštane – miasto w Chorwacji, w żupanii zadarskiej, siedziba gminy Pakoštane. W 2011 roku liczyło 2191 mieszkańców.
Pomnik Franja Tuđmana W Pakoštane, na nadmorskiej promenadzie, znajduje się pomnik Franja Tuđmana (1922–1999), pierwszego prezydenta Republiki Chorwacji. Pomnik odsłonięto 11 kwietnia 2014 roku; w uroczystości uczestniczyli m.in. generał Ante Gotovina, Miroslav Tuđman i Ivica Tolić. Autorem rzeźby jest akademicki rzeźbiarz fra Joakim Gregov.
Rzeźba przedstawia Tuđmana siedzącego na katedrze. Według opisu przytoczonego podczas uroczystości odsłonięcia, w rękach postaci umieszczono księgę Hrvatske pravice, co miało podkreślać symbolikę Tuđmana jako „nauczyciela chorwackiej państwowości”. Na cokole pomnika znajduje się napis „Dr Franjo Tuđman 1922–1999, prvi predsjednik Republike Hrvatske” oraz dewiza „Sve za Hrvatsku, Hrvatsku ni zašto”Inskrypcja na pomniku Franja Tuđmana w Pakoštane, dokumentacja fotograficzna użytkownika, 2026.. Według relacji prasowej wartość pomnika określono na około 200 tys. kun.
Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego (chorw. Crkva Uzašašća Gospodinova) – rzymskokatolicki kościół parafialny położony w centrum Pakoštane, należący do archidiecezji zadarskiej.
Obecna świątynia została wzniesiona na początku XX wieku na pozostałościach starszego kościoła św. Michała. Oficjalne materiały turystyczne Pakoštane podają, że kamienny, trójnawowy kościół zbudowano w 1906 roku według projektu architekta Ćirila Ivekovića. Według informacji Katolickiej Agencji Informacyjnej IKA obecny kościół parafialny powstał w 1907 roku, a 12 maja 1912 roku konsekrował go zadarski arcybiskup Vinko Pulišić.
Kościół ma sześć ołtarzy. Na ołtarzu głównym znajduje się przedstawienie Wniebowstąpienia Pańskiego oraz tabernakulum; boczne ołtarze związane są m.in. z kultem Matki Bożej Różańcowej, św. Antoniego Padewskiego i św. Rocha. Szczególnie cennym elementem wyposażenia jest drewniany, rzeźbiony, polichromowany i złocony retabulum głównego ołtarza, wykonany w 1699 roku przez Matia Ruinę. Obiekt ten figuruje w rejestrze chronionych dóbr kultury Republiki Chorwacji pod numerem Z-4493. Retabulum ma 528 cm wysokości i 310 cm szerokości; jego kompozycja dzielona jest przez cztery kolumny na trzy pola, z niszami bocznymi dla figur św. Jana Chrzciciela i św. Hieronima, a w zwieńczeniu znajdują się przedstawienia Boga Ojca, gołębicy Ducha Świętego i Zmartwychwstałego Chrystusa.
Z kościołem związane jest lokalne święto Wniebowstąpienia Pańskiego, znane w Pakoštane jako Križi lub Spasovo. Obchodzone jest 40 dni po Wielkanocy; nazwa Križi wiązana jest z dawnym zwyczajem procesji przez miejscowość i okoliczne pola, podczas której niesiono kościelne krzyże i chorągwie.
Port W rejonie dzisiejszej plaży Janice znajduje się stanowisko antycznego portu rzymskiego. W okolicy Pakoštane odnotowano znaleziska antyczne, m.in. pozostałości willi, falochronu i wodociągu. Badania podwodne wykazały, że port był intensywnie użytkowany głównie między I a III w. n.e. W jego obrębie odkryto bogatą warstwę kulturową z licznymi zabytkami, przede wszystkim fragmentami ceramiki, a także przedmiotami ze szkła, metalu, drewna, skóry i kamienia. Wśród znalezisk wymieniane jest m.in. naczynie z napisem „SALONA”.
Współczesny port w Pakoštane ma charakter lokalnej przystani dla mniejszych jednostek. Według przewodnika żeglarskiego eNavtika przy południowym pirsie znajduje się około 10 miejsc cumowniczych, z głębokością 2–3 m, natomiast w północnej części portu głębokość wynosi około 1–1,5 m, co ogranicza możliwość postoju do mniejszych łodzi motorowych.
Rzymski falochron Jednym z elementów dawnego portu była podwodna bariera biegnąca od Janic w kierunku wyspy Sv. Juština. W publikacji archeologicznej zaznaczono, że nie jest pewne, czy miała ona charakter naturalny, czy sztuczny, ale zapewniała portowi ochronę przed wiatrami południowymi. Znaczenie miejsca zwiększało również położone przy brzegu źródło wody pitnej. Autorzy badań wysunęli hipotezę, że Pakoštane mogło być portem antycznej Asserii, ważnego ośrodka liburnijsko-rzymskiego położonego w głębi lądu.
Zatopione wraki statków W akwenie Pakoštane, zwłaszcza w rejonie wysepek położonych naprzeciw miejscowości, zarejestrowano kilka stanowisk podwodnego dziedzictwa archeologicznego. Do najważniejszych należą późnoantyczny wrak przy Veli Školj, antyczny wrak przy Babuljašu oraz nowożytny brodolom wpisany do chorwackiego rejestru zabytków.
Wrak przy Veli Školj Najlepiej rozpoznanym stanowiskiem podwodnym w pobliżu Pakoštane jest późnoantyczny wrak statku przy wysepce Veli Školj. W chorwackim rejestrze dóbr kultury stanowisko figuruje jako „pozostałości późnoantycznego brodolomu” i zostało objęte ochroną prewencyjną decyzją z 19 grudnia 2011 roku.
Wrak był przedmiotem badań terenowych prowadzonych w latach 2007–2008, a ich wyniki opublikowano w monografii Pakoštane – Veli Školj: Kasnoantički brodolom u geološko-geografskom i kulturno-povijesnom kontekstu / The Late Roman shipwreck in its geological-geographic and cultural-historical context, wydanej w 2018 roku przez Uniwersytet w Zadarze i Instytut Ars Nautica. W opracowaniach dotyczących strefy Janice wspomniano również o odkryciu w 2004 roku, w przestrzeni między Sv. Juštiną a Veli Školj, pozostałości drewnianej konstrukcji statku datowanej metodą radiowęglową na okres między III a V wiekiem n.e.
Wrak przy Babuljašu Drugim znanym stanowiskiem jest antyczny wrak przy wysepce Babuljaš, położonej również w pobliżu Pakoštane. Opracowanie dotyczące strefy Janice podaje, że na północnej stronie Babuljaša stwierdzono antyczny brodolom z IV–V wieku n.e. Stanowisko to łączone jest z transportem północnoafrykańskiej ceramiki i amfor w późnym okresie rzymskim.
Systematyczne badania wraku przy Babuljašu rozpoczęto w 2013 roku; prowadziło je Międzynarodowe Centrum Archeologii Podwodnej w Zadarze we współpracy z lokalnymi i akademickimi instytucjami. Wśród znalezisk wymieniane są m.in. amfory, północnoafrykańska ceramika stołowa typu African Red Slip Ware oraz naczynia kuchenne. Na podstawie ładunku wrak datowany jest na koniec IV lub początek V wieku n.e.
Nowożytny brodolom Odrębnym stanowiskiem jest nowożytny brodolom w rejonie Pakoštane, wpisany do chorwackiego rejestru dóbr kultury pod numerem Z-13. W przeciwieństwie do lepiej opracowanych wraków późnoantycznych przy Veli Školj i Babuljašu, w dostępnych zestawieniach rejestrowych stanowisko to opisano ogólnie jako „nowożytny brodolom”, bez szerszej charakterystyki jednostki, ładunku ani okoliczności zatonięcia. Opracowanie dla obszaru Janice wspomina zarazem o zarejestrowanych pozostałościach nowożytnego wraku w szerszej strefie archeologicznej Pakoštane.
Wyspy
Veli Školj Niezamieszkana wysepka położona przed wybrzeżem Pakoštane, w grupie trzech charakterystycznych wysepek miejscowości: Sv. Juština, Veli Školj i Babuljaš. Według chorwackiego zestawienia małych, okresowo zamieszkanych i niezamieszkanych wysp Veli Školj ma powierzchnię 54 900 m² i linię brzegową długości 877 m; w tym samym źródle wskazano go jako największą z małych wysp położonych bezpośrednio przed Pakoštane, osłaniającą wraz ze Sv. Juštiną i Babuljašem obalny obszar miejscowości od strony południowo-wschodniej i południowo-zachodniej. Oficjalne materiały turystyczne Pakoštane opisują Veli Školj jako część szlaku Three Island Trail, prowadzącego m.in. do dawnej liburnijskiej fortyfikacji na wyspie.
Na wyspie zachowały się ślady liburnijskiej gradiny, czyli przedrzymskiego grodziska lub niewielkiej fortyfikacji. Zdenko Brusić, omawiając liburnijskie osiedla i stanowiska wyspiarskie w rejonie Kanału Pašmańskiego, wymienia Školj veliki w Pakoštane wśród miejsc związanych z kontrolą dawnych szlaków morskich i handlu. Według tablicy informacyjnej Kameni čuvar / Stone Guardian umieszczonej przy ścieżce na wyspie fortyfikacja została wzniesiona w epoce żelaza, z dużych bloków kamiennych w technice suchego muru; nie miała charakteru stałej osady, lecz pełniła funkcję strategiczną, obserwacyjną i schronieniowąTablica informacyjna „Kameni čuvar / Stone Guardian”, Veli Školj, ścieżka edukacyjna Three Island Trail, Turistička zajednica općine Pakoštane, tekst chorwacko-angielski.. Na tablicy tej wskazano również, że grodzisko było wizualnie powiązane z okolicznymi stanowiskami obronnymi i stanowiło część systemu kontroli żeglugi na wschodnim Adriatyku.
Podczas II wojny światowej wyspa ponownie pełniła funkcję strategiczną. Według tablicy informacyjnej Bunkeri / Bunkers włoskie wojska zbudowały na Veli Školj sieć bunkrów przeznaczonych do obrony wybrzeża; po 1943 roku pozycje te przejęły oddziały niemieckie. Wyspa służyła wówczas jako punkt obserwacyjny nad ważnymi trasami morskimi i jako element obrony przed możliwym desantem alianckimTablica informacyjna „Bunkeri / Bunkers”, Veli Školj, ścieżka edukacyjna Three Island Trail, Turistička zajednica općine Pakoštane, tekst chorwacko-angielski..
Od lat 80. XX wieku na szczycie Veli Školj znajduje się krzyż, związany z lokalną tradycją religijną. Tablica informacyjna na wyspie podaje, że w Wielki Piątek krzyż jest zapalany podczas procesji i stanowi znak wiary, nadziei oraz ciągłości miejscowej tradycjiTablica informacyjna „Veli Školj”, Veli Školj, ścieżka edukacyjna Three Island Trail, Turistička zajednica općine Pakoštane, tekst chorwacko-angielski.. W lokalnej symbolice trzech wysp przed Pakoštane Sv. Juština, Veli Školj i Babuljaš bywają określane odpowiednio jako wiara, nadzieja i miłość.
Wyspa ma również znaczenie przyrodnicze. Tablice ścieżki edukacyjnej opisują porastającą ją makię śródziemnomorską, tradycyjny wypas kóz oraz charakterystyczne gatunki roślin, m.in. Pistacia lentiscus, Limonium cancellatum i Asphodelus aestivus. Według tablicy Bodulski karikomi / Island Karikomi na Veli Školj występuje 158 gatunków roślin, z czego trzy mają charakter endemiczny, a sześć objętych jest ścisłą ochronąTablica informacyjna „Bodulski karikomi / Island Karikomi”, Veli Školj, ścieżka edukacyjna Three Island Trail, Turistička zajednica općine Pakoštane, tekst chorwacko-angielski..
Sveta Juština mały|Sv. Juština widziana z Pakoštane Niewielka wyspa położona przed brzegiem Pakoštane, jedna z trzech najbardziej charakterystycznych wysepek widocznych z miejscowości, obok Veli Školj i Babuljaša. Według chorwackiego wykazu małych, okresowo zamieszkanych i niezamieszkanych wysp, wysepka ma powierzchnię 12 253 m² i linię brzegową długości 442 m.
Na wyspie znajduje się kościół św. Justyny, uznawany za jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Pakoštane. Według informacji turystycznej Visit Pakoštane obecna świątynia została wzniesiona w 1794 roku na pozostałościach starszego kościoła; obok niej znajduje się dawny cmentarz. Msze odprawiane są tam dwa razy w roku – w uroczystość Wszystkich Świętych oraz w dzień św. Justyny – a latem wyspa bywa wykorzystywana jako miejsce kameralnych koncertów muzyki klasycznej.
Z wyspą związana jest lokalna tradycja odnosząca powstanie świątyni do bitwy pod Lepanto z 1571 roku. Według przekazu mieszkaniec Pakoštane, który brał udział w bitwie, miał ślubować budowę kościoła, jeżeli powróci żywy do domu. Tablice edukacyjne na wyspie podają również, że w okresach zagrożenia osmańskiego wyspa mogła służyć miejscowej ludności jako schronienie, a znajdujące się na niej kamienne relikty są interpretowane jako pozostałości dawnych zabudowań.Tablica informacyjna „Sv. Juština”, ścieżka edukacyjna „Staza tri otoka” na wyspie Sv. Juština, Turystyczna Wspólnota Gminy Pakoštane, stan z 2026 r.