Rinzai (臨済宗; jap.: Rinzai-shū, chiń.: Linjizong) – jedna z dwóch głównych szkół japońskiego buddyzmu zen (drugą z nich jest sōtō). Jest ona japońskim odpowiednikiem chińskiej szkoły linji, której założycielem był wielki mistrz chan Linji Yixuan (zm. 867).
Początkowy okres istnienia szkoły rinzai można podzielić na trzy etapy: Okres działalności takich mnichów jak Eisai Myōan, Enni Ben’en i Shinchi Kakushin. Od wprowadzenia zen jako jednej z form buddyzmu do uzyskania pierwszeństwa. Okres zen Kamakury i wsparcia przez siogunat. Okres od uzyskania pierwszeństwa zen do uzyskania samowystarczalności szkoły rinzai. Okres, którego głównym przedstawicielem był Nampo Jōmyō (Shōmyō). Od samowystarczalności szkoły rinzai do uzyskania jej całkowitej niezależności.
Pierwsze próby transmisji chan do Japonii Dōshō (628–670). Był wybitnym japońskim mnichem, który w 653 r. udał się do Chin. Zdobywał wiedzę o chanie u mistrza Huimana ucznia drugiego patriarchy chan Huikego (487–594). Otworzył nawet pierwszy w Japonii ośrodek medytacyjny w klasztorze Gangō w Narze, ale Japończycy nie byli tym rodzajem praktyki zainteresowani. Daoxuan (702–760). Był właściwie mnichem winaji, ale zaznajomionym z naukami tiantai, huayan i chan. Chanu uczył się od mistrza Puji (651–739) z północnej szkoły stopniowego oświecenia. Uczył on praktyki zen (znak chan [禪] był wymawiany przez Japończyków jako zen) mnicha Gyōhyō (722–797). Jego uczniem był mnich Saichō, znany bardziej jako Dengyō Daishi (767–822), który założył odpowiednik chińskiej szkoły tiantai – tendai. Praktyka zen została zmieszana z ezoterycznymi praktykami tej szkoły. Yikong. Uczeń mistrza chan Yanguana Qi’ana (750–842) ze szkoły hongzhou, z której rozwinie się potem tradycja linji. Przybył on do Japonii na zaproszenie cesarzowej Tachibany Kachiko, otrzymał nawet świątynię do prowadzenia i także nie zdołał stworzyć linii przekazu. Kakua (ur. 1142). Pierwszy Japończyk, który osiągnął oświecenie praktykując chan u mistrza szkoły linji z jej odgałęzienia yangqi – Fohaia Huiyuana (1103–1176). W Japonii spotkał z niewielkim zainteresowaniem. Zaproszony przez cesarza Takakurę, na jego zapytanie o nauki zen zrobił z zakładki szaty piszczałkę, zagrał jedną nutę i wyszedł. Udał się na górę Hiei i słuch o nim zaginął. Szkoła Darumy (Daruma=Bodhidharma w skróconej wersji japońskiej). Założona przez mnicha nazwiskiem Dainichi Nōnin (bd, XII wiek). Wśród tekstów buddyjskich natrafił na informację o buddyzmie chan (zen), zaczął go sam praktykować i osiągnął oświecenie. Posłał swoich dwóch uczniów do Chin i od mistrza chan Zhuo’ana Deguanga (1121–1203) (znanego także jako Fozaho Deguang) otrzymał przekaz Dharmy. Nōnina i uczniów skupionych wokół niego nazywano szkołą Darumy. Mimo nazwy, szkoła nie prowadziła nauczania w stylu linji, ani nawet czystego chińskiego chanu. Zmieszano w niej zen z naukami szkoły tendai. Charakterystyczne, że uczniowie tej szkoły przeszli później do Dōgena, a nie do Eisaia Myōana.
Eisai Myōan Linia przekazu Eisaia Myōana Pierwsza liczba oznacza liczbę pokoleń mistrzów od 1 patriarchy indyjskiego Mahakaśjapy.
Druga liczba oznacza liczbę pokoleń od 28/1 Bodhidharmy, 28 patriarchy Indii i 1 patriarchy Chin.
Trzecia liczba oznacza początek nowej linii przekazu w danym kraju. 45/18. Huanglong Huinan (1002–1069) odgałęzienie szkoły linji – huanglong 46/19. Huitang Zuxin (1024–1100) 47/20. Huanglong Xinsou (1071–1115) 48/21. Weiqing 49/22. Shouzhuo 50/23. Jiaichen 51/24. Tanfen 52/25. Zongjin 53/26. Xu’an Huaichang (bd) 54/27/1. Eisai Myōan (1142–1215) Japonia. Szkoła zen rinzai 55/28/2. Ryōnen Myōzen (1184–1225) 55/28/2. Taikō Gyōyū (1163–1241) 55/28/2. Shakuen Eichō (zm. 1247) 56/29/3. Zōsō Rōyo (1193–1276) 57/30/4. Jakuan Jōshō (1229–1316) 58/31/5. Ryūzan Tokken (1284–1358) Gdy w kwietniu 1187 Eisai udał się powtórnie do Chin, przybywał tam tylko w celu praktyki chan. Został uczniem mistrza Xu’ana Huaichanga, który przebywał w klasztorze Wangnian na górze Tiantai. Gdy mistrz przeniósł się do klasztoru na górze Tiantong, Eisai udał się tam za nim i po wytrwałej praktyce osiągnął oświecenie i otrzymał przekaz Dharmy. Do Japonii powrócił w 1191 r. i od razu rozpoczął nauczanie zen. Zgromadził małą grupkę wyznawców. W 1195 r. przy poparciu sioguna Yoritomo Minamoto założył klasztor Shōfuku w Hakacie uważany za pierwszy klasztor zen w Japonii. Pragnął wykorzystać kryzys w japońskim buddyzmie tego okresu, aby usamodzielnić i rozwinąć szkołę zen rinzai jako bezpośredniego spadkobiercę prawdziwej linii przekazu chanu Patriarchów. Głosił, że rinzai jest esencją wszystkich nauk i podsumowaniem Dharmy Buddy. Rozgniewało to ustabilizowane i walczące o wpływy stare szkoły doktrynalne i Eisai w 1199 opuścił Kioto i przeniósł się do Kamakury. Został opatem nowego klasztoru Jofuku. W 1202 r. wrócił do Kioto o został opatem kolejnego nowego klasztoru Kennin. Zaczął się w końcu cieszyć poważaniem, ale także nie czynił już żadnych wysiłków aby propagować zen. Być może myślał, że Japończycy do zen jeszcze nie dojrzeli. Splot zależności spowodował, iż praktyka zen została w jego szkole zmieszana z naukami tendai. Jego tekst Kōzen Gokokuron (Traktat o szerzeniu zen dla obrony narodu) zaangażował zen w politykę.
Chociaż Japończycy szczycili się przeniesieniem do swego kraju prawdziwego i czystego chan/zen z Chin, to jednak jego rozwój poszedł w innym kierunku. Chan był w Chinach plebejski i mistrzowie stronili od polityki, jak i od wizyt w pałacach – chociaż były od tego wyjątki (np. szkoła północna stopniowego oświecenia); natomiast zen od okresu Kamakury stał się buddyzmem klasy samurajów i angażował się w politykę. W toku dalszego rozwoju, m.in. z powodu antybuddyjskich rozporządzeń Ody Nobunagi i w jeszcze większym stopniu antybuddyjskiego nastawienia w czasie okresu Meiji, zen zmienił się na tyle, że wielu mistrzów zaczęło popierać nacjonalizm i wojnę (zobacz dalej: Zen od Ody Nobunagi do okresu Meiji).
Pechowo potoczyły się dalsze losy tej szkoły. Jego najwybitniejszym uczniem był Ryōnen Myōzen (1184–1225), który przez 6 lat był nauczycielem Eiheia Dōgena. Udał się Chin, gdzie praktykował u mistrzów Wuji Liaopaia i Tiantonga Rujinga. Niestety zmarł w Chinach w maju 1225 r.
Taikō Gyōyū zmarł jako opat Jōmyō-ji, prawdopodobnie nie zostawiwszy spadkobiercy. Przez jakiś okres mieszał praktykę zen z nauki szkoły shingon, spadkobierczyni chińskiej szkoły zhenyang (prawdziwych słów), czyli mantrajany.
Nieco dłużej przetrwała trzecia linia przekazu zapoczątkowana przez Shakuena Eichō. Około 1222 r. założył on klasztor Chōraku, gdzie jego uczniem był Enni Ben’en, późniejszy propagator zen w stylu rinzai.
Enni Ben’en Linia przekazu Enniego Ben’ena 45/18. Yangqi Fanghui (992–1049) odgałęzienie szkoły linji – yangqi 46/19. Baiyun Shoutuan (1025–1072) 47/20. Wuzu Fayan (1024–1104) 48/21. Yuanwu Keqin (1063–1135) 49/22. Huqiu Shaolong (1077–1136) 50/23. Ying’an Tanhua (1103–1163) 51/24. Mi’an Xijie (1132–1202) (także jako Xian) 52/25. Po’an Zuxian (1136–1211) 53/26. Wuzhun Shifan (1177–1249) 54/27/1. Enni Ben’en (1201-1280) (znany jako Shōichi Kokushi) Japonia. Szkoła rinzai. 55/28/2. Mujū Ichien (1226–1312) 55/28/2. Hakuun Egyō (1228–1297) 55/28/2. Tōzan Tanshō (1231–1291) 56/29/3. Kokan Shiren (1278–1346) 55/28/2. Senkei Shoken (zm. 1330) 56/29/3. Mugan Soō (zm. 1344) 57/30/4. Giyō Hōshū (1363–1424) 55/28/2. 56/29/3. 57/30/4. 58/31/5. Nittō Sokyoku (1431–1499) 55/28/2. Mukan Fumon (1212–1291) 56/29/3. 57/30/4. 58/31/5. Keian Genju (1424–1508) Ben’en był jedną z najważniejszych postaci zen rinzai w XIII wieku. Spędził siedem lat w Chinach praktykując chan u mistrza Wuzhuna Shifana z odgałęzienia szkoły linji – yangqi. Jego klasztor Wanshou znajdował się na górze Jing w prowincji Zhejiang. Jak wykazała historia – wszystkie linie przekazu w Japonii, które przetrwały są spadkobierczyniami tej właśnie gałęzi. Linie przekazu z odgałęzienia huanglong w Japonii wygasły. Trzeba tu powiedzieć, że ten chiński mistrz jest dziadkiem japońskiego rinzai, gdyż uczniami jego uczni byli Japończycy. Po powrocie do kraju Ben’en miał to szczęście, że Fujiwara Michiie miał wielkie plany związane z rozwojem buddyzmu w Kioto i główną rolę miał odegrać Ben’en. Początkowo znalazł się Fumon-in, gdzie prowadził codzienne ceremonie shingon i tendai, ale jego ideałem była czysta praktyka zen, taka jak w Chinach. I gdy tylko ukończono wielki kompleks Tōfuku-ji (formalnie konsekracja nastąpiła w 1255 r.) – Ben’en został opatem i wkrótce klasztor znalazł się wśród 5 klasztorów systemu 5 klasztorów (gór) i 10 świątyń (chiń. wushan; jap. gozan) i centrum ruchu zen w Kioto.
Shinchi Kakushin Linia przekazu Shinchiego Kakushina 45/18. Yangqi Fanghui (992–1049) odgałęzienie szkoły linji – yangqi 46/19. Baiyun Shoutuan (1025–1072) 47/20. Wuzu Fayan (1024–1104) 48/21. Kaifu Daoning (zm. 1113) 49/22. Yue’an Shanguo (1079–1152) 50/23. Laona Zudeng (bd) (także jako Dahong Zuzheng) 51/24. Yuelin Shiguan (1143–1217) 52/25. Wumen Huikai (1183–1260) autor Wumenguan 53/26/1. Shinchi Kakushin (1207–1298) (także znany jako Muhon Kakushin) Japonia. Szkoła rinzai. 54/27/2. Kohō Kakumyō (1271–1361) 55/28/3. Jiun Myōki (1273–1345) 55/28/3. Tokushō Bassui (1327–1387) 56/29/4. Shun'ō Reizan (1344–1408) Kakushin nie odegrał wielkiej roli w propagowaniu zen rinzai, gdyż lubił samotność i po otrzymaniu przekazu Dharmy zaszył się w odległym zakątku w okolicy dzisiejszego dystryktu Wakayama, niedaleko miejsca skąd pochodził. Wybudował tam mały klasztor Saihō, w którym pozostał przez ok. 40 lat. Odwiedzał jednak Kioto z wykładami. I jemu także nie udało się utrzymać w swoim klasztorze czystej praktyki zen i została ona zmieszana z naukami shingon. Niemniej główny nacisk kładziono na praktykę koanową (chiń. Koan) wykorzystując Mumonkan (chiń. Wumenguan). Japoński zen rinzai zyskał pierwszy tekst związany z jego najważniejszą praktyką. Najwybitniejszym mistrzem tej linii przekazu i jednym z najwybitniejszych mistrzów japońskiego zen był Tokushō Bassui.
Zen okresu Kamakury Linia przekazu Dharmy 45/18. Yangqi Fanghui (992–1049) odgałęzienie szkoły linji – yangqi 46/19. Baiyun Shouduan (1025–1072) 47/20. Wuzu Fayan (1024–1104) 48/21. Yuanwu Keqin (1063–1135) 49/22. Dahui Zonggao (1080–1163) 50/23. Zhuo’an Deguang (1121–1203) 51/24. Mi’an Xijie (1132–1202) (także jako Xian) 52/25. Po’an Zuxian (1136–1211) 53/26. Wuzhun Shifan (1177–1249) 54/27. Enni Ben’en (1201–1280) 54/27/1. Wu’an Puning (1197–1276) Japonia – Kamakura. 55/28/2. Hōjō Tokiyori (1227–1263) 54/27. Wanji Xingmi (b.d.) 55/28/1. Yishan Yining (1247–1317) Japonia – Kamakura. 56/29/2. Kokan Shiren (1278–1346) 56/29/2. Sesson Yūbai (1290–1346) 54/27/1. Wuxiue Zuyuan (1226–1286) (znany także jako Foguang). Japonia – Kamakura. 55/28. Jingtang Zhueyuan (bd) 55/28/1. Muchaku (ur. 1243-?) mniszka 55/28/1. Ichiō Inkō (1210–1281) 55/28/1. Kian Soen (1261–1313) 55/28/1. Kōhō Kennichi (1241–1316) 56/29/2. Musō Soseki (1275–1351) (także Musō Kokushi) 57/30/3. Shun'oku Myōha (1311–1388) 57/30/3. Chūgan Engetsu (1300–1375) 57/30/3. Ryūshū Shūtaku (1308–1388) 57/30/3. Seizan Jiei (1302–1369) 57/30/3. Zekkai Chūshin (1336–1405) 58/31/4. Ishō Tokugan (bd) 59/32/5. Zuikei Shūhō (1391–1473) 59/32/5. Kisei Reigen (1403–1488) 57/30/3. Gidō Shūshin (1325–1388) Donchū Dōhō (1365–1409) 58/31/4. 59/32/5. 60/33/6. Ōsen Keizan (1429–1493) 57/30/3. Mukyoku Shigen (1282–1359) 58/31/4. Kūkoku Myōō (1328–1407) 59/32/5. Donchū Dōhō (1365–1409) 32. 33. 34. [Uwaga: numeracja w pustych miejscach jest tylko orientacyjna] 35. 36. 37. Saishō Shōkai (1548–1607) 54/27. Xueyan Zuqin (bd) (także jako Huilang) 55/28. Gaofeng Yuanmiao (1238–1295) 56/29. Zhongfeng Mingben (1263–1323) Linia przekazu genjū 57/30/1. Muin Genkai (zm. 1358) 57/30/1. Kosen Ingen (1295–1374) 58/31/2. Gesshū Jukei (zm. 1333) 57/30/1. Sengan Genchō (1284–1357) 58/31/2. Daisetsu Sonō (1313–1377)