thumb|Lokalizacja Anartów (Anartii) na początku I wieku n.e. thumb|Fragment ptolomejskiej mapy według Merkatora (1482); plemię Anartophracti umieszczone jest w Karpatach na prawym brzegu Wisły w jej górnym biegu. thumb|Niektóre celtyckie ozdoby znalezione u podnóża Gór Słonnych w miejscowości Trepcza nad Sanem przez archeologa Jerzego GinalskiegoJerzy Ginalski – archeolog, dyrektor Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, autor pracy "Wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy w Trepczy, gm. Sanok (grodziska "Fajka" i "Horodna", cmentarzysko kurhanowe", Tajemnicza góra "Horodyszcze" koło Sanoka, Z Otchłani Wieków 3, R. 56, 2001, s. 41-48, współpraca z Instytutem Archeologii w Bratysławie|alt=są to ozdoby średniowieczne! thumb|Anartowie na tle sytuacji osadniczej Europy Środkowo-Wschodniej w II wieku n.e.
Anartowie (łac. Anarti, Anari) – plemię celtyckie zamieszkujące według Ptolemeusza północno-zachodnią Rumunię (DacjęKlaudiusz Ptolemeusz Explicatio geographica. [w:] Klaudios Ptolemaios, Geographia I.VI-VIII, I.XX, I.XXIII-XXIV, II.II, II.X, III.V, VI.XVI, VII.V; tłumacz: Karl Müller. Claudius Ptolemy, Geography I.VI-VIII, I.XX, I.XXIII-XXIV, II.ii, II.X,III.V, VI.XVI, VII.V Edward Luther Stevenson (1932)), w Polsce identyfikowane z kulturą puchowską oraz ośrodkami kulturowymi z dorzecza górnej Cisy z okresu LT B1-LT D1/D2Marek Olędzki. La Tine culture in the Upper Tisza Basin = La Culture de la Tene dans le Bassin de la Haute Tisza. Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift ISSN 0012-7477Jerzy Ginalski. Ostrogi kabłąkowe kultury przeworskiej. Klasyfikacja typologiczna, Przegląd Archeologiczny 38, 1991. Zgodnie ze współcześnie im Korneliuszem Tacytem mogli zajmować tereny Saltus CarpathiansPubliusz Korneliusz Tacyt. De origine et situ Germanorum. rok 98. Mapa..
Historia Plemię zostało wspomniane w dziele Juliusza Cezara de Bello GallicoCaesar writes in Book VI 25,1: "The Hercynian Forest begins in the area of the Helveti, Nemeti and Rauraci and stretches along the Danube to the areas of the Daci and Anarti" (zob. Wojny galijskie).
Archeologia Początki osadnictwa celtyckiego na terenie dorzecza Sanu sięgają IV wieku p.n.e. Celtowie osiedlili się w południowej części dorzecza, nad górnym i środkowym Sanem, w okolicach dzisiejszego Sanoka. Na terenie tym do chwili obecnej zlokalizowano 26 stanowisk archeologicznych z materiałami, które należy przypisać kulturze celtyckiejfragment pracy [w:] Marek Olędzki. La Tine culture in the Upper Tisza Basin =La Culture de la Tene dans le Bassin de la Haute Tisza. Ethnographisch-archaologische Zeitschrift. ISSN 0012-7477, tzn.: m.in. ceramika toczona na kole garncarskim, tzw. ceramika grafitowa i "siwa", drucikowate fibule z górną cięciwą typ A/B według typologii Kostrzewskiego z pierwszej połowy III wieku p.n.e. oraz bransolety z ciemnoniebieskiego, półprzeźroczystego szkła, z nałożonym jaśniejszym pasmem typ 145 odmiany 12 według Gebharda)"Okres przedrzymski i rzymski: Obszar Polski południowo-wschodniej, ściślej jego południowa część, jest jednym z 4 w skali całego kraju, gdzie mamy do czynienia z enklawą osadnictwa celtyckiego. Jest ono datowane na III-I wiek p.n.e. W czasach odpowiadających okresowi rzymskiemu (wraz z okresem wędrówek ludów – I-V wiek) notujemy tutaj stanowiska zbliżone do znanych z Polski centralnej i innych części Małopolski, a także wskazujące na odrębność kulturową związaną z ludami południowymi (Dakowie). Stanowiska tego etapu występują najliczniej w strefie lessów, w Dołach Jasielsko-Sanockich oraz w strefie wielkodolinnej. Znaleziska z tego czasu należą do najbardziej efektownych w całych pradziejach, szczególnie pochodzące z cmentarzysk (Prusiek, Radawa, Trójczyce, Kopki – liczne przykłady elementów uzbrojenia, narzędzi, ozdoby). Ważną cechą jest obecność licznych importów południowych („rzymskich”), z których najliczniej występują monety (nie zawsze są one traktowane jako znaleziska archeologiczne ze względu na wartość numizmatyczną, co niewątpliwie zubaża zasób naszych źródeł)". .
Do najlepiej przebadanych należą osady w miejscowościach Pakoszówka, Sanok-Biała Góra"Na lokalizację dworu zarezerwowano najbardziej atrakcyjną partię skansenu – skraj terasy nadzalewowej, z pięknym widokiem na całe miasto i przedpole Bieszczadów. W miejscu tym (Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku) znajduje się stanowisko archeologiczne – osada celtycka i wczesnośredniowieczna. Zanim stanie tam dwór, będziemy musieli przeprowadzić archeologiczne badania ratownicze, które przeprowadzi prof. dr hab. Michał Janusz Parczewski z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie". Super Nowości, 25 listopada 2003 oraz Trepcza"W polskie Karpaty docierały wpływy z różnych środowisk kulturowych. Ich zachodnia partia, zarówno we wczesnym okresie rzymskim przez kulturę puchowską, jak i u schyłku okresu rzymskiego i we wczesnej fazie okresu wędrówek ludów przez grupę północnokarpacką, związana była z północną, górzystą częścią Słowacji. Natomiast we wschodniej części polskich Karpat, a głównie nad górnym Sanem, mamy do czynienia w okresie rzymskim z bardzo silnym przenikaniem elementów kulturowych pochodzących z różnych środowisk, zarówno z południa, południowego wschodu, jak i z północy. Karpaty nie stanowiły dla nich bariery". [w:] Renata Madyda-Legutko. Instytut Archeologii UJ. Badania nad osadnictwem z okresu wpływów rzymskich w polskich Karpatach. . Na stanowisku w m. Trepcza jeszcze w latach 60. ubiegłego wieku znaleziono m.in. złotego statera celtyckiego. Jest to najstarsza moneta celtycka odnaleziona na ziemiach polskichEdward Zając. Niepozorna moneta najcenniejszym eksponatem Muzeum Historycznego. Gazeta Sanocka. 1975, nr 16, s.3. Ślady bytności Celtów datowane są na stanowisku Trepcza-Horodyszcze na 250 r. p.n.e. – do II wieku n.e., było to prawdopodobnie górskie plemię Anartfracti (sprzymierzeńcy Anartów), którzy przywędrowali tutaj znad rzeki Cisy"Anartofraktowie. Ptolomeusz. (Geografia, III, 5,8) umieszcza A. w pobliżu źródeł Wisły. Nazwa jest diatezą grecko-łacińską. Być może chodzi tu o odłam Anartów wypartych z płn. Węgier przez Jazygów [...]" [w:] Władysław Kowalenko. Słownik starożytności słowiańskich. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991. str. 23.. Poza ceramiką charakterystyczną dla tej kultury Celtowie zbudowali tu również osadę obronną"Grupa archeologiczna pracująca na grodzisku "Horodyszcze" w Trepczy odnalazła przedmioty i obiekty pochodzące z czasów celtyckich. Jeżeli potwierdzi się ich wiek, będzie to przełomowe odkrycie, gdyż byłby to pierwszy taki gród zbudowany przez Celtów w Polsce. W Trepczy odkryty został niepowtarzalny, wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy, w skład którego wchodzą dwa grodziska: "Horodyszcze – Fajka" i "Horodna" oraz cmentarzysko kurhanowe. W tym roku skoncentrowaliśmy się na badaniach otoczenia studni – opowiada Jerzy Ginalski, dyrektor Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. – Okazało się, że pomiędzy studnią a wałem obronnym natrafiliśmy na warstwę kulturową, która była pozostałością po osadnictwie celtyckim. W warstwie tej znaleźliśmy ceramikę toczoną na kole i tzw. ceramikę grafitową – charakterystyczną właśnie dla Celtów. Wcześniejsze ekspedycje natrafiły tutaj na fragment szklanej bransolety celtyckiej, która być może jest jednym z najstarszych wyrobów szklanych, gdyż pochodzi z przełomu III i II wieku przed naszą erą. Jeżeli dodać do tego znalezioną kilkanaście lat wcześniej złotą monetę, to na pewno mamy tu do czynienia ze zwartym osadnictwem celtyckim. Do tej pory znane były jedynie osady otwarte, czyli bez konstrukcji fortyfikacyjnych. Dotychczas nie znaleziono obronnej osady celtyckiej. Znalezisko w Trepczy byłoby pierwszym takim miejscem w Polsce". Barbara Chudzińska z Instytutu Archeologii UJ. [w:] Elżbieta Boroń. Super Nowości 2 września 2003. Zdaniem archeologów (Jerzy Ginalski) powód przesiedlenia się Celtów na te tereny to liczne złoża solankowe występujące w Górach Słonnych, będące cennym surowcem handlowym i gospodarczym. Według niektórych interpretacji nad samym Sanem mogli mieć za sąsiadów plemię sarmackie identyfikowane z Sabokami/Sanbokami;"Südlich von den Avareni (in Galizien) setz Ptolom. die Anartophracti (südlich von den Ombrones). Auf die Burgiones folgen die Arsiaetae, dann die Saboki (am San), die Piengitae [...]" [w:] Zeitschrift für Ethnologie. Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Deutsche Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Deutsche Gesellschaft für Völkerkunde. V. 3. 1871. str. 481..
Po zaniku na terenie południowo-wschodniej Polski osadnictwa celtyckiego, we wczesnym okresie rzymskim, pojawiają się na tym obszarze grupy ludnościZa przekazem Ptolemeusza, mówiącym o przenikaniu pewnych grup Wandalów – Lakringów, Hasdingów i Wiktofalów na południe w tereny dorzecza Cisy i Dacji. Dzięki temu można przypuszczać, że część ludności kultury przeworskiej stanowili Wandalowie, którzy na krótki okres w drodze na południe zasiedlali te tereny i założyli swą nekropolię w Prusieku kultury przeworskiej, które będą się przemieszczały w kierunku Kotliny Sanockiej (cmentarzystko w Prusieku, osada na stanowisku we wsi Pakoszówka) i obszarów wysuniętych jeszcze dalej na południeRenata Madyda-Legutko. Instytut Archeologii UJ. Badania nad osadnictwem z okresu wpływów rzymskich w polskich Karpatach..
Związki etymologiczne Prawdopodobnie nazwa rzeki San, a więc tereny, na których osiedlili się kiedyś Anartowie, ma etymologię celtycką, w znaczeniu "wartki, bystry strumień" (taki San właśnie jest na odcinku aż do Przemyśla). W języku Gallów san znaczyło "rzeka". Nazwy rzek Shannon (irl. Siannan), Saona, Seine i San miałaby wspólny celtycko-galijski źródłosłów. Również wczesnośredniowieczna nazwa tych ziem, określonych jako Galicja, wzięła swój początek od jakiegoś plemienia celtyckiego.
Muzea Oferta edukacyjna Muzeum w Krośnie, sezon 2005/2006 "Celtowie na Podkarpaciu"
Bibliografia A Dictionary of Ancient Geography [...]. By Alexander Macbean. 1773Anartes, Caesar, Anarti, Ptolomy; a people of Dacia, situate on the Tibissus. The Works of Tacitus. By Alfred John Church and William Jackson Brodribb"Below the Venedae are the Gythones, then the Finni, then the Sulones; below whom are the Phrungundiones; then the Avarini near the source of the Vistula river; below these are the Ombrones, then the Anartophracti, then the Burgiones, then the Arsietae, then the Saboci, then the Piengitae and the Biessi near the Carpathian mountains. Among those we have named to the east: below the Venedae are the Galindae, the Sudini, and the Stavani, extending as far as the Alauni; below these are the Igylliones, then the Coestoboci and the Transmontani extending as far as the Peuca mountains." Anton von Premerstein. Ein Elogium des M. Vinicius, Cos. 19 v. Chr., Jahreshefte VII, 1904M.VINU]CIU[S P. F., –. N., COS., XV]VIR S. F.,[PR., Q. LEGATUS PRO] PR. AUGUSTI CAESARIS I[N ILLYRICO PRIMUS T]RANS FLUMEN DANIVIUM [PROGRESSUS DACORU]M ET BASTERNARUM EXER[CITUM ACIE VICIT FU]GAVITQUE, COTINOS, [OSOS, ..... ]S ET ANARTI[OS SUB POTESTATEM IMP. CAESARIS A]UGUSTI [ET P. R. REDEGIT Archeologie Barbaru. 2005, [w:] Ján Beljak. Puchowska kultura a Germani na pohroni v starsej dobe rimskej. str. 257–272"Prvýkrát sa o Kotínoch dozvedáme z Tuskulského elógia (obr. 2:2), ktoré sa spája s vojnovou výpravou Marca Vinicia okolo roku 10 pred Kr. Marcus Vinicius ako prvý viedol rímsku vojenskú výpravu za Dunaj. Počas výpravy sa určite stretol s Bastarnami, Anartami, Kotínmi a pravdepodobne aj s Dákmi a Osmi (ILS XIV 2757; Premerstein 1904; Pelikán 1960, 23, 34–35).", "Obr. 2. 1. Stĺp Marka Aurélia v Ríme. Scéna XVI – tzv. „zázračný dážď“ (Petersen – Domaszewski – Calderini 1896); 2.Tuskulské elógium (Premerstein 1904)."