thumb|Północna część rynku w Trzebiatowie Architektura Trzebiatowa. W kompozycji układu przestrzennego i architektonicznego miasta dominują formy historyczne, stanowiące świadectwo historii i rozwoju urbanistycznego miasta od średniowiecza po początek XX wieku. Miasto Trzebiatów, w obrębie murów obronnych zachowało ponad 50% historycznej zabudowy. Znaleźć tu można elementy architektury z okresu gotyku, renesansu, baroku, klasycyzmu i modernizmu.

Od średniowiecza do renesansu thumb|left|Układ szachownicowy miasta Mieszczańska zabudowa Trzebiatowa sięga okresu nadań lokacyjnych miasta, które nastąpiły w 1277 z rąk Barnima I. W wyniku lokacji opartej na prawie lubeckim powstał regularny układ średniowiecznego miasta, z rynkiem i szachownicowym układem ulic. Wytyczony obszar miasta był podzielony na kwartały i działki. Obszar ten, w granicach średniowiecznych fortyfikacji, wynosił 35 ha. W obręb owego planu, o zarysie nieregularnego prostokąta, o zaokrąglonych narożnikach od strony wschodniej, włączono teren z siedzibą książęcą i najstarszym kościołem św. Mikołaja. Ok. 1285 budowle na grodzisku zostały przebudowane na klasztor żeński, w którym zamieszkały norbertanki z klasztoru w Wyszkowie.

W centrum miasta wytyczono rynek o wymiarach 94x104 m (drugi miejski plac, być może targowy, powstał przed terenem zamkowym – dzisiejszy Plac Zjednoczenia), natomiast budowę fary miejskiej przewidziano w kwartale położonym na północny wschód. Kolejny niewielki kwartał koło Bramy Gryfickiej, przeznaczono na kaplicę i szpital Świętego Ducha. Kwartały, w kształcie kwadratów i prostokątów, uzyskano dzięki regularnej sieci 14 ulic, które przecinają się pod kątem prostym, z niewielkimi zniekształceniami w części wschodniej. Działki budowlane rozparcelowano na powstałych 23 kwartałach.

thumb|Kaplica Świętego Ducha (obecnie prawosławna) thumb|Przedmurze Baszty Kaszanej

W 1299 Trzebiatów uzyskał od Bogusława IV zezwolenie na budowę murów obronnych oraz fos (powstały one do 1337). Miasto miało cztery bramy: Kołobrzeską, usytuowaną na trakcie do Kołobrzegu, przed mostem na Kanale Młyńskim, Gryficką – na trakcie do Gryfic, Żeglarską – w kierunku północno-zachodnim i Łaziebną – na trakcie do Białoboków. W trakcie budowy murów obronnych, rozpoczęto kopanie mokrej fosy, która na odcinku południowym i wschodnim oraz południowo-zachodnim (pod Bramą Gryficką) Na planie Trzebiatowa z 1730 widać wyraźnie odnogę kanału Młyńskiego, doprowadzoną do Bramy Gryfickiej. – wzmacniała system obronny miasta. Budowę fortyfikacji miasta ukończono w 1432Przedbramie Bramy Kołobrzeskiej zostało zbudowane po 1432..

Według planu katastralnego Trzebiatowa z 1730 parcele miały wielkość wynoszącą – 9.50 × 36 m., natomiast leżące w sąsiedztwie murów obronnych były o połowę mniejsze Plan katastralny z 1730 sporządzony został przez C.F. Schwatckena.. Do tych pierwszych mieli dostęp zamożniejsi mieszkańcy, drugie zajmowała biedota. Ogółem w okresie średniowiecza w Trzebiatowie wytyczono ok. 200 parceli. Nie wszystkie jednak były zabudowane. W początkach XIV w. miasto zamieszkiwało ok. 1500 osóbW 1628 odnotowano 111 działek i 307 połowicznych. .

Pierwsze domy były budowane, podobnie jak za czasów słowiańskich, z drewnianych bali lub w konstrukcji plecionkowej. Zabudowa działek sięgała okresu ok. 20–25 lat. Domy murowane prawdopodobnie powstawały dopiero pod koniec XIV w., spowodowanym bogaceniem się mieszczaństwa (szczególnie kupiectwa). Częste pożary nawiedzające miasto świadczą o drewnianej zabudowie Trzebiatowa. Pierwszy wybuchł w 1344, niszcząc młyny, klasztor i północną część miasta, drugi w 1377. Brak jest jednak danych o skutkach tego pożaru. Trzeci strawił część miasta w 1496Czytaj szerzej w: . Pierwsze murowane domy powstawały wokół rynku (nie wszystkie domy jednak były murowane w całości). Budulcem była cegła pochodząca z miejscowej cegielni, którą w 1307 norbertanki sprzedały radzie miejskiej.

Domy w Trzebiatowie względem ulic stały szczytowo. Szczyty, z dwoma rzędami okienek strychowych, były trójkątne lub schodkowe. Parcele były zabudowane do połowy długości. Przednią część zajmowały domy mieszkalne z warsztatami i kantorami. Za domami znajdowały się oficyny, zazwyczaj sytuowane po lewej stronie podwórza. Ściany podwórzowe i oficyny były wznoszone przeważnie w konstrukcji szkieletowej. Średniowieczne domy były częściowo podpiwniczone od strony frontu, przykrywane drewnianymi stropami.

thumb|left|Kościół Mariacki

Powierzchnie parcel miały wymiary (dla działek rejonu nadbałtyckiego), wynoszące 8 do 9 × 25 do 27 m. Przeważnie 2/3 działki było zabudowane. Dom osiągał długość 15 m. Budynki mieszkalne były trzyosiowe, z wejściem głównym pośrodku i dwoma oknami po bokach. Przestrzeń całego domu wypełniała tzw. wysoka sień o wysokości 3–4 m zabudowana tylko niewielką izbą (w prawym narożniku). Za izbą pełniącą rolę kantoru mieściła się kuchnia, przy ścianie podwórzowej znajdowały się schody prowadzące na antresolę. W ścianie podwórzowej znajdowało się wejście na dziedziniec oraz do oficyny, gdzie miała miejsce część mieszkalna. Na kondygnacjach poddasza, w domach z wczesnego okresu rozwoju zabudowy mieściły się magazyny z towarami transportowymi.

Późnogotycką i wczesnorenesansową kompozycją, z wystrojem fasady jest dom Rynek 27, podzielony w przyziemiu portalem i dwoma szerokimi oknami. Zaakcentowane zostały tu na poziomych gzymsach, formy szczytu o wolutywnych krawędziach. Z przekazów ikonograficznych wiadomo, że bardzo ciekawy renesansowy wystrój miał dom przy ul. Rynek 7, przebudowany w 1900 i przekształcony w ostatnich latach. Gotycko-renesansowe formy odnajdujemy również w murach oficyn przy ul. Głębokiej i Kopernika. Na ceglanych murach widać podziały form płytkich blend, zakończonych łukami odcinkowymi oraz płaskich lizen dzielących gładkie powierzchnie murów.

Ważniejszymi ówcześnie budowlami w mieście były: zamek (obecny pałac), ratusz, kościół NMP, kaplica i szpital Świętego Ducha, kaplica i szpital św. Jerzego, kaplica i szpital św. Gertrudy, młyny, mennica i cegielnia.

Od baroku do klasycyzmu thumb|Panorama miasta według Johanna Wolfarta na Wielkiej Mapie Księstwa Pomorskiego (1618) Najstarszy widok miasta na winiecie mapy Księstwa Pomorskiego według E. Lubinusa z 1618 – przedstawia panoramę Trzebiatowa od strony południowo-wschodniej. Widoczna jest zwarta zabudowa miasta otoczonego murami obronnymi z Basztą Kaszaną i Bramą Gryficką, Kołobrzeską wraz z jej przedbramiem. Widoczna jest fosa miejska, kanał środkowy oraz rzeka Rega. Zaznaczone zostały również trzy mostyKolejne widoki Trzebiatowa pochodzą z 1809. Zostały wykonane przez K.F. Schinkla i P. L. Lütkego. .

Zasadnicze zmiany w sposobie budowania domostw nastąpiły w końcu XVII w., kiedy w mieście zintensyfikowano prace budowlane. Przyczyną były zniszczenia zabudowy, powstałe na skutek oblężenia miasta i pożarów, spowodowanych wojną trzydziestoletnią (1618–1648). Miasta pomorskie, w tym Trzebiatów, musiały przeżywać prawdziwą plagę pożarów. Do takiego stanu rzeczy sprowadza fakt wydania przez Bogusława XIV nakazu wznoszenia ścian ogniowych między budynkami (1634). W 1679 ponownie spłonęła duża część zabudowy wraz z ratuszem, klasztorem i wschodnią pierzeją rynku (pierwszy ratusz w Trzebiatowie został wzniesiony w XV w.). Zniszczeniu uległ także zamek oraz szereg domów, wcześniej odbudowanych. O podejmowaniu prac remontowych w latach 60. XVII w. wiemy ze wzmianki o otwarciu w 1668 apteki „Pod Orłem”. Z kolei około 1680 podjęto odbudowę ratusza. Założony został na planie czworoboku z dziedzińcem pośrodku. Nad budynkiem góruje usytuowana na dachu wieżyczka z barokowym hełmem i zegarem. W 1691 podjęto odbudowę kamienicy Rynek 5, w której mieściła się apteka (wzmiankowana w źródłach od 1596).

thumb|left|Ratusz na rynku nocą thumb|left|Kościół św. Jana

W ostatnich latach XVII w. nastąpiły prawdopodobnie znaczące korekty planu zagospodarowania miasta. Zmieniono rozmieszczenie parceli w tych miejscach, gdzie następowało największe zniszczenie zabudowy Trzebiatowa. W kwartale po wschodniej stronie kościoła i wzdłuż północnego odcinka murów obronnych zagęszczenie parceli było największe. Niezmienione natomiast pozostały parcele przy Rynku. Dowodzą tego zachowane w oryginalnej formie mury ścian piwnicznych (frontowych i działowych).

Według planu katastralnego z 1730 wynika, że ogółem w Trzebiatowie, w I ćwierćwieczu XVIII w. było około 480 parcel – numerowanych w sposób ciągły od 1–480. Nieliczne domy były usytuowane na działkach szerszych niż 10 m². Z tych samych źródeł pochodzą informacje o mostach Trzebiatowa. Łącznie (ówcześnie) było ich cztery: przez Regę u wylotu ulicy Głębokiej, przez Młynówkę i Regę w stronę Przedmieścia Kołobrzeskiego i przez bagna (St.Georgen-Teich) na tym Przedmieściu w rejonie kaplicy św. JerzegoMosty w Trzebiatowie w XVIII w. były drewnianymi konstrukcjami kilkuprzęsłowymi, na filarach z wiązek pali, wbitych w dno rzeki lub kanału. . Według danych z 1740 w Trzebiatowie mieszkało 2738 osób, w około 300 domach. Do odbudowy miasta wykorzystano ocalałe fragmenty murów piwnicznych, wprowadzając na wszelki sposób oszczędności. Pozostawiono ściany działowe, oficyny, fragmenty fasad, zmieniając kształt otworów, a przede wszystkim kształt szczytów, z trójkątnych lub schodkowych na szczyty wolutowe.

Zmieniono również formy okien, tynki i kolorystykę elewacji. Według Z. Radackiego, w czasach renesansu i baroku zasadą było jednolite kolorystyczne stosowanie detali architektonicznych i odrębne tła fasad. Elementy detali mogły być ciemniejsze lub jaśniejsze od tła. Kamienice renesansowe były malowane żywymi (intensywnymi) kolorami. Barokowe natomiast miały spokojniejszą tonację barw.

Powierzchnie użytkowe powiększano poprzez budowę nowych piwnic, wybieranych pod ziemią, nowych dziedzińców i dostawianych do ścian piwnic już istniejących (np. dom Rynek 5). Prawie wszystkie piwnice przykrywano sklepieniami kolebkowymi i beczułkowymi murowanymi z cegły i otynkowanymi. Poprzez rozbudowę zmienił się układ wnętrz. W wielu domach zlikwidowano sień. Podzielono ją stropowo na dwa poziomy. Na parterach pozostawiono wąskie, biegnące na przestrzał ciągi komunikacyjne ze schodami umieszczonymi w centralnych częściach budynków. Tuż obok schodów mieściły się tzw. „czarne kuchnie”, małe i nieoświetlone wnętrza, z dużymi paleniskami. Pozostałe partie wnętrz dzielono z reguły na dwa trakty, umieszczając w każdym z nich po jednej izbie lub większą ich liczbę.

Podobnie jak w minionej epoce, fasady domów przy Rynku murowane były z cegły. Natomiast elewacje podwórzowe i ściany działowe oraz ściany oficyn wznoszono przeważnie w konstrukcji szkieletowej, wypełnione gliną. Według źródeł z 1720 – większość zabudowy Trzebiatowa wzniesiona była w konstrukcji szkieletowej, lecz wszystkie domy do 1743 miały być pokryte dachówką ceramiczną. Dachy słomiane, jeszcze przez długi czas, spotykane były na przedmieściu.

thumb|right|Pałac nad Młynówką thumb|right|Dom nr 27 przy Rynku z XV, przebudowany w XVII/XVIII, XIX/XX