HMS Illustrious – brytyjski lotniskowiec z okresu II wojny światowej. Był przedstawicielem preferowanej wówczas w Wielkiej Brytanii koncepcji lotniskowców pancernych, pierwszą jednostką swojego typu. Zwodowany w 1939 roku, do służby wszedł w maju 1940 roku jako czwarty okręt o tej nazwie w Royal Navy. Walczył na Morzu Śródziemnym, Oceanie Indyjskim a w końcowym okresie wojny na Pacyfiku. Z okrętu wystartowały samoloty do ataku na Tarent, następnie wspierał on lądowanie aliantów na Madagaskarze i desant pod Salerno. Wchodząc w skład Brytyjskiej Floty Pacyfiku wziął udział w bitwie o Okinawę. Był uszkodzony przez bombowce Luftwaffe na Morzu Śródziemnym oraz kamikaze na Pacyfiku. Po zakończeniu II wojny światowej został przeklasyfikowany na lotniskowiec szkolny. Pozostał w służbie do 1954 roku, po czym został odstawiony do rezerwy i sprzedany na złom 3 listopada 1956 roku.
Projektowanie i budowa Projektowanie nowych lotniskowców dla Royal Navy rozpoczęto w 1935 roku. Ich konstrukcję, podobnie jak budowanego już „Ark Royal”, zdeterminowały wymagania dotyczące działań na wodach europejskich w warunkach przewagi nieprzyjacielskich samolotów startujących z lotnisk lądowych. Miały to być okręty silnie opancerzone i uzbrojone nawet kosztem ograniczenia liczby zabieranych samolotów pokładowych. Ponieważ budowa „Ark Royal” wyczerpała limit tonażu lotniskowców przyznany Wielkiej Brytanii na konferencji waszyngtońskiej, nowe jednostki miały do 1942 roku zastąpić w linii przestarzałe „Argus”, „Eagle”, „Hermes” i „Furious”.
Postanowienia drugiej konferencji londyńskiej z 1936 roku ustanowiły limit wyporności standardowej lotniskowców na 23 000 ton angielskich (ts), co zostało uwzględnione przez projektantów przy opracowywaniu planów okrętów. Pierwszy lotniskowiec nowego typu został zamówiony 12 stycznia 1937 roku w stoczni koncernu Vickers-Armstrongs w Barrow-in-Furness. Stępkę pod budowę położono 27 kwietnia 1937 roku, zaś wodowanie odbyło się 5 kwietnia 1939 roku. Matką chrzestną okrętu była lady Henderson, żona admirała Reginalda Hendersona (do marca 1939 roku pełnił urząd Trzeciego Lorda Morskiego i Głównego Inspektora Floty), który był jednym z głównych inspiratorów projektu. Lotniskowiec otrzymał nazwę „Illustrious” po raz czwarty w historii w Royal Navy.
Po wybuchu II wojny światowej okręt, będący w fazie wyposażania, otrzymał zamiast dotychczasowego numeru stoczniowego 732 oznaczenie kodowe J.3986. Pomimo toczącej się wojny prace wykończeniowe przebiegały sprawnie, wyprzedzając przewidziany kontraktem harmonogram. Ostatecznie jednak, w związku z oczekiwaniem na montaż radaru typu 79, „Illustrious” opuścił stocznię 24 kwietnia 1940 roku. Podczas wypływania z basenu stoczniowego lotniskowiec staranował i zatopił holownik „Poolgard” (spotykana jest także pisownia „Poolgarth”) należący do Rea Towing Co. z Liverpoolu. Po pomyślnym zakończeniu prób zdawczo-odbiorczych, 25 maja 1940 roku okręt został przyjęty do służby w Royal Navy. W styczniu 1940 roku pierwszym dowódcą okrętu został mianowany komandor Denis William Boyd.
Opis konstrukcji
Zgodnie z założeniami projektowymi, lotniskowce typu Illustrious były pierwszymi na świecie okrętami tej klasy z całkowicie opancerzonym hangarem. Cecha ta oraz przyjęty traktatowy limit wyporności wpłynęły na charakterystyki taktyczno-techniczne „Illustriousa” i jego bliźniaczych okrętów. Posiadały one tylko jeden pokład hangarowy, przez co ograniczona była liczba zabieranych samolotów.
„Illustrious” miał długość całkowitą 225,55 m, szerokość maksymalną 29,18 m oraz średnie zanurzenie przy wyporności pełnej wynoszące 8,8 m. Był podzielony poprzecznymi grodziami na 20 przedziałów wodoszczelnych i wzdłużnie na trzy przedziały. Na kadłubie nadbudowany był pokład lotniczy, którego długość w 1940 roku wynosiła 227,07 m, długość użytkowa, ograniczona przez zaokrąglone w dół (ze względów aerodynamicznych) sekcje przednią i tylną – 189 m, zaś szerokość maksymalna 29 m. W sekcji dziobowej na lewej burcie usytuowana była katapulta startowa BH-III o napędzie hydropneumatycznym i długości 29 m. Lądowanie samolotów ułatwiało sześć lin hamujących i dwie bariery bezpieczeństwa. Czterokondygnacyjna nadbudówka była usytuowana na prawej burcie i miała długość 51,8 m, szerokość 6,1 m oraz wysokość (bez masztów) 12,8 m. Pancerz burtowy „Illustriousa” miał na linii wodnej grubość 114 mm, a pancerny pokład lotniczy grubość 38 mm.
Pokład hangarowy miał formę pancernej cytadeli o ścianach grubości 114 mm i stropie grubości 76 mm oraz długości 139,6 m, szerokości 18,9 m i wysokości 4,9 m. W razie pożaru można go było podzielić za pomocą stalowych kurtyn ognioodpornych na trzy niezależne sekcje. Komunikację z pokładem lotniczym zapewniały dwie windy o nośności 6000 kg, umożliwiające wyniesienie samolotu w ciągu 30 sekund. Ze względu na niemożność opancerzenia wind, był to jedyny słaby punkt okrętu, dlatego przewidziano możliwość odcięcia szybu windy od hangaru przy pomocy pancernej rolety. Całość opancerzenia miała zabezpieczać przed skutkami trafienia bombą przeciwpancerną o wadze do 227 kg lub pociskiem kalibru do 152 mm.
Napęd lotniskowca stanowiły trzy turbiny parowe systemu umieszczone w osobnych maszynowniach oddzielonych grodziami wodoszczelnymi. Łączna projektowana moc siłowni wynosiła 111 000 shp, na próbach w maju 1940 roku osiągnięto moc maksymalną na wałach 113 377 shp i prędkość 30,5 węzła. Parę do turbin dostarczało sześć kotłów typu Admiralicji, rozmieszczonych po dwa w trzech kotłowniach. Turbiny napędzały za pośrednictwem przekładni redukcyjnych trzy wały napędowe z trójłopatowymi śrubami o średnicy 4,72 m, wykonanymi z brązu. Po opuszczeniu stoczni, okręt posiadał tymczasowe śruby stalowe, wymienione na właściwe w trakcie prób odbiorczych w Liverpoolu.
Energię elektryczną zapewniało sześć turbogeneratorów o mocy po 400 kW każdy, umieszczonych dla zabezpieczenia przed możliwymi uszkodzeniami w warunkach bojowych w osobnych przedziałach. Po utracie „Ark Royal” (między innymi na skutek braku energii elektrycznej), dodano jeszcze cztery awaryjne generatory wysokoprężne o mocy po 60 kW każdy.
Główne uzbrojenie artyleryjskie lotniskowca stanowiło osiem podwójnych wież z działami uniwersalnymi kal. 114 mm, rozmieszczonych po dwie na sponsonach znajdujących się na obu burtach w dziobowej i rufowej sekcji okrętu poniżej poziomu pokładu startowego. Każda z grup dział dysponowała osobnym dalocelownikiem. Początkowo uzupełniało je pięć (według niektórych źródeł sześć) ośmiolufowych zestawów armat kal. 40 mm, tzw. pom-pomów; w czasie kolejnych modernizacji lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze wzmacniane było o kolejne działa.
Pierwszym radarem zainstalowanym na „Illustrious” był aparat typu 79, z osobnymi antenami nadawczą i odbiorczą. W miarę powstawania nowych, doskonalszych konstrukcji, okręt był wyposażany w kolejne radiolokatory: typ 281, typ 285, typ 277 i typ 960.
W chwili wejścia do służby załoga lotniskowca liczyła (wraz z personelem latającym) 1229 oficerów, podoficerów i marynarzy. W latach późniejszych, w związku ze zmianami w składzie grupy lotniczej i zwiększaniem liczby działek przeciwlotniczych, wzrosła do 1997 osób w ostatnim roku działań wojennych. Po powojennej przebudowie na okręt szkolny liczba zaokrętowanych zmniejszyła się i w 1948 roku wynosiła 1090 osób.
Grupa lotnicza Po wejściu do służby, na pokład „Illustriousa” zostały zaokrętowane trzy dywizjony Fleet Air Arm: 806. (15 samolotów myśliwskich Fairey Fulmar), 815. i 819. (po 9 samolotów torpedowych Fairey Swordfish) (pierwotnie w skład 806. Dywizjonu wchodziły samoloty Blackburn Skua, które lotniskowiec miał na pokładzie podczas rejsu na Bermudy, i Blackburn Roc, lecz w lipcu 1940 zostały one zastąpione przez FulmaryGeoffrey Bussy: Fairey Fulmar. Hall Park Books, seria: Warpaint Series. No.41. s.8 (ang.)). Ten skład grupy lotniczej utrzymał się aż do uszkodzenia okrętu w styczniu 1941 roku i przejścia na remont do Stanów Zjednoczonych.
Po ponownym wejściu do służby w marcu 1942 roku, na lotniskowcu bazowały następujące dywizjony FAA: myśliwskie 881. i 882., mające łącznie 15 myśliwców Grumman Martlet oraz 810. i 829. (21 samolotów Fairey Swordfish). Przejściowo na okręcie stacjonowały również pojedyncze maszyny innych typów, np. łódź latająca Supermarine Walrus czy Fairey Fulmar w wersji myśliwca nocnego. Pokład lotniskowca służył również jako platforma do próbnych lotów prototypów samolotów Fairey Firefly (koniec 1942) i Blackburn Firebrand (luty 1943) oraz eksperymentalnej wersji Supermarine Spitfire z hakiem do lądowania – protoplasty morskiego myśliwca Seafire.
Kolejna częściowa zmiana składu grupy lotniczej nastąpiła w lipcu 1943 roku, gdy na pokładzie znalazły się dywizjony 894. z myśliwcami Supermarine Seafire i 810. wyposażony w samoloty torpedowo-bombowe Fairey Barracuda oraz 878. i 890. dysponujące myśliwcami Grumman Martlet. Samoloty Supermarine Seafire nie posiadały mechanizmu składania skrzydeł i mogły stacjonować wyłącznie na pokładzie, co stało się powodem ich wycofania ze składu grupy lotniczej już po kilku miesiącach użytkowania. Od końca 1943 roku lotniskowiec zaokrętował dywizjony 1830. i 1833. (a przejściowo również 1837.) wyposażone w myśliwce Vought F4U Corsair, uzupełnione dywizjonami 810. i 847. z samolotami Fairey Barracuda. W maju 1944 roku te ostatnie zostały czasowo zastąpione dywizjonami 832. i 851., używającymi amerykańskich Grumman TBF Avenger. Zmiana ta podyktowana była udziałem „Illustriousa” w nalocie na Surabaję: Barracudy nie spełniały wymogów taktycznych niezbędnych do wykonania tego zadania.
Od grudnia 1944 roku aż do zakończenia udziału w działaniach wojennych, grupę lotniczą stanowiły 1830. i 1833. dywizjony myśliwskie (36 samolotów Vought Corsair) i 854. dywizjon bombowo-torpedowy (21, później 16 samolotów Grumman Avenger).
Rozpoczęcie eksploatacji samolotów produkcji amerykańskiej przyniosło problemy z hangarowaniem maszyn. W związku z odmiennym sposobem składania skrzydeł (do góry, a nie w bok wzdłuż kadłuba), wysokość hangaru okazała się niewystarczająca. Ostatecznie zaradzono temu, skracając końcówki skrzydeł posiadanych samolotów. W trakcie zbierania doświadczeń z użytkowania okrętu udało się zwiększyć liczbę zabieranych na pokład maszyn, w końcowym okresie wojny wynosiła ona 54–57 sztuk. Stało się tak dzięki zmianom w organizacji pracy hangaru oraz bazowaniu części samolotów bezpośrednio na pokładzie lotniczym, wzorem amerykańskim.
Modernizacje thumb|„Illustrious” po modernizacji w Stanach Zjednoczonych W trakcie służby „Illustrious” kilkakrotnie był poddawany modernizacjom. Pierwszą przeprowadzono w trakcie remontu w Norfolk Naval Shipyard w Portsmouth w Stanach Zjednoczonych w okresie od maja do listopada 1941 roku. Przy okazji naprawy poważnych uszkodzeń, odniesionych w trakcie walk na Morzu Śródziemnym, dokonano również modyfikacji pokładu startowego (otrzymał prostą sekcję rufową, co wydłużyło długość użyteczną o 15,2 m), zainstalowano dziesięć automatycznych dział przeciwlotniczych Oerlikon kal. 20 mm oraz nowy podnośnik rufowy i nowocześniejszą katapultę. Po powrocie do Wielkiej Brytanii lotniskowiec znów trafił na krótko do stoczni w Liverpoolu, gdzie zainstalowano nowy radar typu 281.