thumb|Obraz Izaaka Brodskiego Egzekucja 26 komisarzy bakijskich thumb|Ściana siedziby Rady Komisarzy w Baku thumb|Grób 26 komisarzy thumb|Radziecki plakat propagandowy z 1925 roku z hasłem „Nigdy nie zapomnimy 26-ciu zabitych przez angielskich imperialistów. 1918, 20 września” Komuna Bakijska – komunistyczny organizm polityczny działający w Baku od 25 kwietnia do 25 czerwca 1918. Na czele Komuny, popieranej głównie przez robotników rosyjskich i ormiańskich, stało 26 komisarzy, działaczy partii bolszewickiej oraz lewicowego skrzydła Socjalistów Rewolucjonistów. W tej grupie wyróżniającą się postacią był Stepan Szaumian, który natychmiast zadeklarował podporządkowanie Rosji Radzieckiej. Komuna została obalona przez koalicję Dasznaków, mienszewików i prawego skrzydła eserowców. Jej przywódcy zostali zatrzymani przez Białych i uwięzieni w Baku, a następnie, po nieudanej ucieczce do Krasnowodska rozstrzelani przez interwencyjną armię brytyjską przy transkaukaskiej linii kolejowej w nocy z 20 na 21 września 1918.

Powstanie Na początku XX wieku idee socjalistyczne zdobywały w robotniczym Baku wysokie poparcie. Sprawiło to, przy jednoczesnej bierności ludności muzułmańskiej, iż miasto po rewolucji październikowej znalazło się de facto pod kontrolą opanowanych przez rosyjskich i ormiańskich bolszewików rad zakładowych oraz spontanicznie tworzonych przez nie jednostek Armii Czerwonej. 13 listopada 1917 rada robotnicza Baku oficjalnie ogłosiła oddanie władzy w mieście w ręce rad dzielnic Kuba, Szemacha, Saliany, Dżewat oraz Lenkoran. Na przełomie marca i kwietnia 1918 z inicjatywy Komuny, uzbrojone oddziały Ormian z armii rosyjskiej wraz z dozbrojonymi uchodźcami z tureckiej Anatolii urządziły niespodziewaną masakrę muzułmańskiej (azerskiej) ludności Baku. Szacuje się, że liczba ofiar wynosiła ok. 3000 osóbŚwiętochowski T. Azerbejdżan i Rosja. Kolonializm, islam i narodowość w podzielonym kraju. Warszawa 1998, s. 83. Niektórzy historycy ormiańscy twierdzą, że wynikało to z nieudolności przywództwa ormiańskiego (Dasznaków), które przedtem zawarło porozumienie neutralności z muzułmanami (Azerami), w celu zneutralizowania bolszewików. Po masakrze, 25 kwietnia oficjalnie ukonstytuowała się Bakijska Rada Komisarzy Ludowych.

Działalność Komuny Rada rozpoczęła szereg socjalistycznych reform, które w zamierzeniach twórców miały objąć cały Azerbejdżan: nacjonalizację przemysłu naftowego, banków, floty kaspijskiej, reformę rolną, zmiany w systemie sądownictwa. Całość przemysłu została poddana kontroli robotniczej. Działania Komuny poważnie jednak hamował fakt bycia jedynym tak silnym przyczółkiem bolszewików na Kaukazie, jak i ataki ze strony wojsk brytyjskich, tureckich i niemieckich. Komuniści i czerwonoarmiści (będący w większości Ormianami) słabo radzili sobie z konfliktami narodowościowymi wybuchającymi w mieście. W mieście, jak i w całym Azerbejdżanie, panował głód, zaś zwolennicy bolszewików pozostawali w konflikcie z musawatystami; w końcu byli zmuszeni oddać władzę w ręce koalicji Dasznaków, mienszewików oraz prawicowego skrzydła Socjalistów Rewolucjonistów.

W odróżnieniu od wielu bolszewików, komuniści bakijscy skłaniali się ku pokojowym metodom działania i rezygnacji z przemocy. Przekazanie władzy antybolszewickiej koalicji dokonało się pokojowo, również Czeka bakijska w trakcie swojego funkcjonowania wydała i wykonała tylko dwa wyroki śmierciA. Witkowicz, Wokół terroru białego i czerwonego 1917-1923, Książka i Prasa, Warszawa 2008.

Upadek

5 czerwca 1918 wojska tureckie przypuściły pierwszy, odparty atak na Bakuhttp://www.pjsymes.com.au/articles/az-baku.htm. Ponownie miasto zostało otoczone w końcu miesiąca, zaś 4 sierpnia weszły do niego wojska brytyjskie. 14 sierpnia ocalałe jednostki Armii Czerwonej razem z działaczami Komuny podjęły próbę ucieczki z miasta przez Morze Kaspijskie, pragnąc dostać się do Astrachania. Dwa dni później, po wymianie ognia z interwentami, uciekający komuniści zostali schwytani i uwięzieni w Baku. Mieli zostać oddani pod sąd wojskowy, jednak nowy atak Turków zmusił Brytyjczyków do ewakuacji miasta i ucieczki. Grupie bolszewików z Anastasem Mikojanem udało się wówczas uwolnić 26 komisarzy z więzienia i umieścić ich na pokładzie statku „Turkmen”, dowodzonego przez bolszewika Amirowa. W nieokreślonych okolicznościach statek zmienił trasę i udał się do Krasnowodska, gdzie wszyscy komuniści zostali – nie bez udziału miejscowych eserów – oddani w ręce angielskie. Komisarze mieli możliwość ucieczki, gdyby – jak proponował Mikojan – sterroryzowali załogę, taką możliwość jednak odrzuciliA.Witkowicz, Wokół terroru białego i czerwonego 1917-1923, Książka i Prasa, Warszawa 2008, , s.190.

Mimo pierwotnych planów, by uznać ich za zakładników i wymienić na jeńców angielskich w rękach Armii Czerwonej, zostali oni bez sądu rozstrzelani przy transkaukaskiej linii kolejowej, między stacjami Perewal i Akcza-Kujma. Do dziś nie zostało wyjaśnione, dlaczego śmierci uniknął przebywający cały czas z komisarzami MikojanRichard H. Ullman Anglo-Soviet Relations 1917-21. Vol. I. Intervention and the War Princeton, N.J., 1961 p. 324.. Władze radzieckie winiły za śmierć komisarzy nie tylko wojska brytyjskie, ale i działalność tajnych agentów Wielkiej Brytanii na KaukazieReginald Teague-Jones, The Spy Who Disappeared: Diary of a Secret Mission to Russian and Central Asia in 1918 Gollancz, 1990.The Shooting of the Twenty-Six Baku Comrades. Oficjalne władze brytyjskie twierdziły jednak, że decyzja o egzekucji została podjęta samodzielnie przez oficerów z Krasnowodska, bez wiedzy ich przełożonych.

Rozstrzelani Rozstrzelani, potocznie zwani 26 komisarzami, w rzeczywistości nie wszyscy zasiadali w zarządzie Komuny BakijskiejPeter Hopkirk, Like Hidden Fire Kodansha, 1995: Stepan Szaumian Meszadi Azizbekow Prokopi Dżaparidze Iwan Fioletow Mir-Hasan Wezirow Grigorij Korganow Jakow Ziewin Grigorij Pietrow L.W. Małygin A.M. Amirian M.W. Basin S.G.Osepian E.A. Berg W.F. Poluchin F.F. Sołntsew A.A. Borian I.J. Gabyszew M.R. Koganow B.A. Awakian I.P. Metaksa I.M. Nikolaiszwili A.M. Kostandian S.A. Bogdanow A.A. Bogdanow I.A. Miszne T.M. Amirow

Szczątki 26 komisarzy zostały ekshumowane we wrześniu 1920 i pochowane z honorami na placu, któremu nadano imię 26 Bakijskich Komisarzy. W 1958 na tym miejscu powstał pomnik ku ich czci, a dziesięć lat później – mauzoleum. W 2009 pomnik komisarzy w Baku został zniszczony. Przeciwko tym działaniom protestowała bezskutecznie tylko miejscowa lewicaВ Азербайджане против демонтажа мемориала 26 Бакинских комиссаров протестуют только левые. Szczątki komisarzy zostały ekshumowane i pochowane ponownie na cmentarzu miejskim, odnaleziono przy tym jedynie 23 ciała.

Przypisy

Kategoria:Komunizm Kategoria:Historia ruchu robotniczego Kategoria:Wojna domowa w Rosji 1917–1921 Kategoria:Demokratyczna Republika Azerbejdżanu Kategoria:Historia Baku Kategoria:Wydarzenia 1918