Ogórek siewny (Cucumis sativus L.) – gatunek ogórka z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae). Wywodzi się prawdopodobnie z gatunku Cucumis hardwickii dziko rosnącego u podnóża Himalajów. W Indiach uprawiany był już ok. 3 tys. lat temu, później został szeroko rozpowszechniony i obecnie znany jest we wszystkich strefach klimatycznych. Owoce ogórka siewnego wykorzystywane są powszechnie w kuchni wielu krajów. Nazwa odnosi się zarówno do rośliny płożącej, jak i jej cylindrycznych, jadalnych owoców.

Morfologia thumb|left|180px|Pokrój thumb|left|180px|Kwiat Kwiaty Żółte, wyrastają z kątów liści. Ogórek posiada trzy typy płci kwiatów: męskie (z pręcikami), żeńskie (ze słupkiem) i hermafrodytyczne (organy żeńskie i męskie). Liczba kwiatów różnych typów płci na jednej roślinie oraz kolejność ich inicjacji determinuje płeć całej rośliny. I tak wyróżnia się 3 podstawowe typy płci roślin ogórka: jednopienny – posiadający zarówno kwiaty żeńskie, jak i męskie żeński – tylko kwiaty żeńskie obupłciowy – tylko kwiaty hermafrodytyczne.

Wyróżnia się także szereg rzadziej występujących typów: męskojednopienny – wytwarza kwiaty męskie, a następnie hermafrodytyczne żeńskojednopienny – wytwarza kwiaty żeńskie, a następnie kwiaty hermafrodytyczne trójjednopienny – posiada kwiaty hermafrodytyczne, męskie i żeńskie męskodwupienny – najpierw rozwijają się kwiaty męskie, a następnie w niewielkiej liczbie kwiaty hermafrodytyczne i żeńskie żeńskodwupienny – najpierw inicjują się kwiaty żeńskie, a następnie w niewielkiej liczbie kwiaty hermafrodytyczne i męskie Owoce Jagoda mniej lub bardziej wydłużona, różnej wielkości, o skórce gładkiej lub pokrytej brodawkami, wypełniona nasionami. Kolor owoców jest zróżnicowany od ciemnozielonego do żółtego. Uprawia się wiele odmian gruntowych i szklarniowych w tym również odmiany partenokarpiczne nie wymagające zapylania i pozbawione nasion.

Liście Owłosione, dłoniaste, pięcioklapowe.

Zastosowanie thumb|Pochodzenie i rejony uprawy ogórka siewnego thumb|Ogórki kiszone Roślina uprawna. Jest uprawiany jako warzywo dla żółtych lub zielonych owoców spożywanych w postaci surowej, kiszonej, konserwowej (w tym marynowanej). Należy do warzyw dyniowatych i uprawiany jest już od ok. 5 tys. lat.

Roślina kosmetyczna. Sok ogórkowy doskonale oczyszcza skórę i zalecany jest nawet dla skóry nadwrażliwej.

Wartość żywieniowa Wartość żywieniowa ogórka polega głównie na smaku i usprawnianiu procesu trawienia. Owoce ogórka zawierają niewielkie ilości witamin i składników mineralnych. Pomagają w usuwaniu nadmiaru wody z organizmu i dlatego znajdują zastosowanie w dietach odchudzających. Większość składników znajduje się nie w miąższu, lecz w skórce. Dzięki zdolnościom regeneracyjnym soku ogórkowego znalazł on zastosowanie w kosmetycePudelski T. 1971. Uprawa ogórków w szklarniach na belach słomy. Ogród. 10: 306-308..

Badania związane z genomem i hodowlą ogórka Rodzina dyniowate (Cucurbitaceae) jest częstym przedmiotem badań genetycznych i molekularnychPierce L.K., Wehner T.C., 1990. Review of gens and linkage groups in cucumber, Hort. Science Vol.25(6).. Ogórek jest gatunkiem obcopylnym, ale dobrze znosi zapylenie własnym pyłkiem, co pozwala na tworzenie linii wsobnychNiemirowicz-Szczytt K., 1993. Hodowla roślin warzywnych, Wyd. SGGW: 185-233, 206-207.. Łatwość mnożenia generatywnego i wegetatywnego oraz dokładne poznanie kultur in vitro ogórka spowodowały, że gatunek ten służy jako model w badaniach genetycznych i biotechnologicznychNiemirowicz-Szczytt K., Wyszogrodzka A., 1976. Embryo culture and in vitro pollination of excised ovules in the family Cucurbitaceae. In: Novak FJ (ed) Use of tissue cultures in plant breeding, Proc Int Symp, Olomouc, 6-11: 571-576.. Ogórek ma zdolność rozmnażania generatywnego również form poliploidalnych. Mapy genetyczne mogą być rozbudowywane bez większych trudności przy użyciu znanych markerów ze względu na małą liczbę chromosomów. Lista genów ogórka jest na bieżąco uaktualniana i publikowana. Poznano sekwencję i działanie 105 genów. Wśród opisanych są geny odpowiedzialne za dziedziczenieMalepszy S., Niemirowicz-Szczytt K., 1991. Sex determination in cucumber (Cucumis sativus) as a model system for molecular biology. Plant Science, 80 : 39-47.. Od dawna znane są też metody sterowanie płcią za pomocą odpowiednich substancji chemicznychGalun E., 1959. The role of auxins on sex expresion in cucamber, Physiol. Plant., 12: 48-61.. Znane są również geny odporności na choroby, np. gen odporności na mączniak rzekomy oznaczany jest symbolem „dm”. Jest jednym z wielu genów odporności na Pseudoperonospora cubensis. Prowadzone są też badania nad pokrewieństwem różnych grup botanicznych ogórka C. sativus L. i C. sativus var. Hardwickii i ich przydatnością do prac hodowlanych. Prace nad transformacją ogórka prowadzone są od ponad 10 lat. Wykorzystuje się przede wszystkim metody wektoroweChee P., 1990. Transformation of Cucumis sativus tissues by Agrobacterium tumefaciens and the regeneration of transformed plants, Plant cell Rep. 9: 245-248.. Są również prowadzone badania nad transformacją bezwektorową, wykorzystując metodę elektroporacjiBurza W., Wochniak P., Wróblewski T., Malepszy S., 1995. Transient expression assay for the optimisation of direct gene transfer into cucumber meristem protoplasts by electroporation, J. Appl. Genet. 36(1): 1-10. i mikrowstrzeliwaniaChee P., Slightttom J., 1992. Transformation of cucamber tissues by microprojectile bombardment: identification of plants containing functional and non-functional transferred genes, Gene 188: 255-260..

Choroby wirusowe: mozaika ogórka, pierścieniowa plamistość ogórka, zielona mozaika ogórka, żółta mozaika cukinii, bakteryjne: bakteryjna kanciasta plamistość ogórka, bakteryjne więdnięcie ogórka, wywołane przez lęgniowce i grzyby: alternarioza dyniowatych, antraknoza dyniowatych, czarna zgnilizna korzeni dyniowatych, czarna zgnilizna zawiązków i pędów roślin dyniowatych, fuzaryjna zgorzel dyniowatych, fuzaryjne więdnięcie ogórka, korynesporoza dyniowatych, mączniak prawdziwy dyniowatych, mączniak rzekomy dyniowatych, miękka zgnilizna korzeni i podstawy pędów ogórka, parch dyniowatych, septorioza dyniowatych, zgnilizna twardzikowa, zgorzel siewek.

Systematyka i zmienność Ogórek siewny jest jednym z 30 gatunków wyróżnionych w obrębie rodzaju ogórek (Cucumis), podzielonych na dwie grupy ze względu na liczbę chromosomówJeffrey C., 1980. A review of Cucurbitaceae, Bot. J. Linnol. Soc., 81:233-247.. Dziko występującą odmianą ogórka siewnego jest Cucumis sativus var. HardwickiiPerl – Treves R., Galum E., 1985. The Cucumis plastome: physical map, intergenetic variation and phylogenetic relationships, Theor. Appl. Genet., 71:417-429..

Wyróżnia się 12 odmian botanicznych ogórka siewnego: Cucumis sativus var. anatolicus Cucumis sativus var. ciliciosus Cucumis sativus var. europaeus Cucumis sativus var. falcatus Cucumis sativus var. indo-europaeus Cucumis sativus var. irano-turanieus Cucumis sativus var. izmir Cucumis sativus var. sikkimensis Cucumis sativus var. squamosus Cucumis sativus var. testudaceus Cucumis sativus var. tuberculatus Cucumis sativus var. vulgarus

Analiza izoenzymatyczna podanych odmian botanicznych wykazała, że najbardziej oddalonymi odmianami botanicznymi od reszty są Cucumis sativus var. Hardwickii i Cucumis sativus var. falcatusLiu J., Staub J.E., 1998. Relationship among putative botanical varieties In cucumber, Cucurbit Genetics Cooperative Report, 21:1-5..

Zobacz też

ogórek kiszony ogórek konserwowy

Przypisy

Kategoria:Dyniowate Kategoria:Warzywa Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza