thumb|Nowy cmentarz żydowski w Dukli thumb|Pryzma macew na nowym cmentarzu żydowskim w Dukli thumb|Stary cmentarz żydowski w Dukli Cmentarz żydowski w Dukli – to cmentarz społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Duklę i okoliczne miejscowości, podlegające dukielskiemu kahałowi. Jest położony w południowej części miasta przy ulicy Tadeusza Kościuszki. Składa się z dwóch częściKwestia nazewnictwa, to jest czy w Dukli istnieją dwa cmentarze żydowskie, czy też jest to jeden cmentarz, składający się z dwóch części nie jest ostatecznie rozstrzygnięta. Potocki Żydzi, Olszański Szlakiem, Burchard Pamiątki i Gosztyła z Proksą Kirkuty piszą o dwóch cmentarzach. Podobnie serwis sztetl.org.pl. Odmiennie serwis kirkuty.xip.pl. Rejestr zabytków wymienia wśród dukielskich zabytków, acz niekonsekwentnie jeśli chodzi o formy gramatyczne, cmentarz żydowski (stary i nowy). Dla uzasadnienia obydwu stanowisk da się przytoczyć trafne argumenty. Cmentarze są fizycznie oddzielone i nie były używane jednocześnie, można więc mówić o dwóch cmentarzach. Są jednak położone w swym bezpośrednim sąsiedztwie i nowsza część powstała jako kontynuacja starszej, więc uprawnione jest mówienie o jednym cmentarzu, składającym się z dwóch części. Z tego powodu w artykule używane jest zbiorcze określenie cmentarz żydowski i zamiennie stary/nowy cmentarz tudzież stara/nowa część cmentarza.. Starsza powstała przypuszczalnie w XVIII w., nowszą otworzono w 1870. Zdewastowany przez Niemców w czasie II wojny światowej. W 1989 został wpisany do rejestru zabytków.
Położenie Cmentarz żydowski w Dukli usytuowany jest na południowych obrzeżach miasta przy ulicy Kościuszki. Jego stara część ma formę trapezu i powierzchnię około 0,95 ha, zaś nowa kształt prostokąta i powierzchnię około 0,4 haPowierzchnia nowego cmentarza podawana choćby przez Potockiego Żydzi jako 4 ha, budzi poważne wątpliwości z kilku powodów. Po pierwsze stary cmentarz widoczny czy na mapie czy na zdjęciu satelitarnym jest większy od nowego. Po drugie powierzchnia 4 ha oznacza, że cmentarz musiałby być prostokątem o bokach 100 na 400 metrów, co stoi w rażącej sprzeczności z mapami. Po trzecie Olszański Szlakiem podaje szacunkowe wymiary nowego cmentarza na 70 na 25 metrów, co daje 0,175 ha. Biorąc pod uwagę możliwość pomyłki i niedokładnego szacunku, należy skłonić się ku temu, iż powierzchnia 4 ha jest wynikiem błędu drukarskiego powtarzanego w kolejnych źródłach. Wydaje się przy tym, że pomyłka dwukrotna jest bardziej prawdopodobna niż dwudziestokrotna. Ponadto Gosztyła z Proksą Kirkuty podają powierzchnie starej i nowej części cmentarza jako odpowiednio – ok. 70-80 arów i 70 arów. W pracy Gosztyły i Proksy zamieszczono plany obu części cmentarza. Z planów tych wynika, iż stara część cmentarza ma kształt raczej prostokąta niż trapezu, a plan nowego zawiera dodatkowo orientacyjne położenie macew.
Stary cmentarz żydowski w Dukli jest od północy i zachodu otoczony niskimi resztkami muru kamiennego. Od południa ograniczony bezimiennym potokiem – dopływem Jasiołki, a od wschodu niewielkim rowem. W północno-wschodnim narożniku znajdują się ruiny domu przedpogrzebowego, którego data powstania jest nieznanaPołożenie domu przedpogrzebowego widoczne na mapie WIG. Nowy cmentarz żydowski w Dukli jest ze wszystkich czterech stron otoczony kamiennym murem, który jednak nie jest kompletny i niszczeje. Wejście na nowy cmentarz przez zachowaną bramkę od wschodu. Nie zachował się jakikolwiek ślad po wejściu na stary cmentarzWedług Gosztyły i Proksy Kirkuty wejście na stary cmentarz znajdowało się w północno-wschodnim narożniku, czyli w pobliżu domu przedpogrzebowego..
Historia Stary cmentarz żydowski w Dukli powstał przypuszczalnie na początku XVIII w.Burchard Pamiątki podaje, iż brak jest danych dotyczących daty powstanie cmentarza, Potocki Żydzi podaje początek XVIII w., tak samo Gosztyła z Proksą Kirkuty i serwisy sztetl.org.pl i kirkuty.xip.pl, zaś nowy w XIX w. i był używany po 1870Burchard Pamiątki podaje z wątpliwościami XIX w., Potocki Żydzi podaje 1870 jako datę po której powstał, serwisy sztetl.org.pl i kirkuty.xip.pl podają tę datę jako orientacyjny początek użytkowania, Gosztyła z Proksą Kirkuty podają koniec XIX w..
Powstanie starego cmentarza i późniejsze założenie nowego jest ściśle związane z prężnym rozwojem tutejszej gminy żydowskiej, która powstała w 1742. Najwcześniejsze wzmianki o żydowskim osadnictwie w Dukli pochodzą z 1676. W tym czasie jednak, to jest przed powstaniem samodzielnej gminy, dukielscy Żydzi grzebali swych zmarłych w innych pobliskich miejscowościach, które miały kahały i cmentarze – Rymanowie lub Nowym Żmigrodzie. Dopiero powstanie gminy żydowskiej w Dukli pozwoliło na założenie cmentarza. Stary cmentarz zaspokajał potrzeby gminy jeszcze w pierwszej połowie XIX w., kiedy to Żydzi stanowili 51,5% ludności miasta. W 1881 w Dukli żyło 2553 Żydów, co stanowiło 84,2% ogólnej liczby mieszkańców, nie dziwi zatem, że już dekadę wcześniej założono nowy cmentarz, mogący obsłużyć rosnącą społecznośćPotocki Żydzi..
Brak jest bliższych informacji na temat cmentarza podczas I wojny światowej. Przypuszczalnie nie ma na nim grobów poległych żydowskich żołnierzy armii austro-węgierskiejO znanych i istniejących pochówkach żydowskich żołnierzy c.k. armii pisze Łopata Groby..
W czasie II wojny światowej Niemcy wywieźli dużą część nagrobków, aby regulować nimi potok w Smerecznem i użyć ich do budowy schodów w tamtejszej strażnicy granicznej. Po wojnie w miejscu strażnicy powstał budynek PGR, lecz obecnie istnieją jedynie ruiny jego fundamentówOlszański Szlakiem.. 12 lutego 1942 Niemcy zastrzelili na nowym cmentarzu żydowskim w Dukli 11 Żydów. Zostali oni tam pochowani w zbiorowej mogile. Nie jest jasne, czy to jedyna zbiorowa mogiła na tym cmentarzuPotocki Żydzi pisze tylko o jednej egzekucji i o istnieniu zbiorowej mogiły. Burchard Pamiątki z kolei pisze o zbiorowej mogile 40 Żydów, co wskazywałoby, że było więcej egzekucji i jedna lub więcej zbiorowa mogiła..
Data ostatniego pochówku na cmentarzu nie jest jasna. Żydowską społeczność Dukli Niemcy zlikwidowali w lipcu 1942, lecz dwustu młodych mężczyzn pozostawiono i wykorzystywano ich jako robotników przymusowych. Do czasu przeniesienia ich do getta w Rzeszowie chorych i słabych rozstrzeliwano i prawdopodobnie grzebano na kirkucie. Nie można także wykluczyć, iż rozstrzelani we wrześniu 1944 w Dukli Żydzi i ukrywający ich w Równem gospodarz zostali pochowani na cmentarzu żydowskimInformację o egzekucjach, acz bez miejsca pochówków, podaje Potocki..
Pochowani na cmentarzu Wobec braku monograficznego opracowania dotyczącego cmentarza, informacje o pochowanych na nim osobach nie mają waloru pewności i opierają się jedynie na informacjach pośrednich.
z Dukli pochodziła żona cadyka z Łańcuta Eleazara Szapiro, można zatem przypuszczać, iż są tu pochowani jej rodzice – Jozue Heszel i jego żona z Dukli pochodził rabin Józef Samuel Bloch – poseł do Rady Państwa – członek Koła Polskiego, wydawca Österreichischer Wochenschrift – można zatem przypuszczać, że w Dukli pochowani są jego rodzice z Dukli pochodzili rodzice Heleny Rubinstein – potentatki przemysłu kosmetycznego – można zatem przypuszczać, iż ich rodzice są pochowani w Dukli nie można wykluczyć, iż w Dukli są pochowani tutejsi rabini – Chaim Stroiz, Segal Weisman i Szmul Engel z Dukli pochodził rabin Pinchas Hirschsprung – ostatni rabin Dukli, wieloletni rabin w Montrealu – nie można zatem wykluczyć, iż jego rodzice pochowani są w DukliJastrzębowski Ostatni
Współczesność Stan zachowania obu cmentarzy jest różny. Na starym cmentarzu zachowało się, wedle różnych danych, od kilkudziesięciu, przez około 100, do 200 macewDane szacujące liczbę macew na kilkadziesiąt − w serwisach sztetl.org.pl i kirkuty.xip.pl, liczbę 100 podaje Burchard, liczbę mniej niż 200 Potocki, zaś około 200 Gosztyła z Proksą. Na nowym cmentarzu wedle różnych szacunków znajduje się około 160, 200 lub 300 nagrobkówLiczbę 160 podaje serwis sztetl.org.pl i Burchard, liczbę około 200 serwis kirkuty.xip.pl, zaś około 300 Potocki i Gosztyła z Proksą. Nagrobki na nowym cmentarzu są w zdecydowanie lepszym stanie niż na starym. Część nagrobków i ich fragmentów na nowym cmentarzu leży na pryzmie w południowo-wschodniej części cmentarzaTak Gosztyła z Proksą.
W 1989 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków KOBiDZ pod numerem A-157 z 28.07.1989.
W 2005 Polska Unia Studentów Żydowskich uporządkowała teren cmentarza. Dojście do nekropolii jest oznakowane – w centrum Dukli znakami gminnymi, a w miejscu, w którym należy skręcić z ul. Trakt Węgierski, znakiem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.
W 2006 Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie wystąpiła o zwrot kilkunastu nieruchomości w Dukli, a w tym cmentarza żydowskiego. Procedura zwrotu nie została jeszcze zakończonaŻydzi domagają się zwrotu nieruchomości w Dukli i Jaśliskach w: Gazeta Wyborcza – Rzeszów z 17 maja 2006, s. 3. .
Przypisy
Bibliografia
Mirosław Łopata Groby żydowskich żołnierzy na cmentarzach I wojny światowej w Beskidzie Niskim Jerzy Jastrzębowski Ostatni Żyd z Dukli w: Rzeczpospolita 27 czerwca 1998 Mapa WIG Jasło Pas 50 Słup 33 Warszawa 1938 Mapa turystyczna w skali 1:50 000 Beskid Niski pod redakcją Romana Trzmielewskiego Compass Kraków 2005
Linki zewnętrzne http://www.kirkuty.xip.pl/dukla.htm Dukielski cmentarz żydowski w serwisie poświęconym cmentarzom żydowskim Nowy cmentarz żydowski w Dukli na portalu Wirtualny Sztetl Stary cmentarz żydowski w Dukli na portalu Wirtualny Sztetl
Dukla Kategoria:Architektura judaizmu w Dukli Kategoria:Obiekty sakralne w Dukli Dukla Kategoria:Zabytki nieruchome w Dukli