thumb|upright=1.3|Terytoria zamieszkałe obecnie przez Mongołów (obszar mongolskiej irredenty)
Mongolia – termin używany jako synonim współczesnego państwa mongolskiegonp. E. Murzajew, 1957. Mongolia. Strona 31. PWN. lub na określenie znacznie większego regionu historyczno-geograficznego w Azji Centralnej, obejmujący rdzenne ziemie ludów mongolskichnp. E. Murzajew, 1957. Mongolia. Strona 31. PWN., także S. Kałużyński określa mianem Mongolii ziemie koczowników zjednoczone przez Czyngis Chana do 1206, przed podbojem przez niego ziem ludów osiadłych, patrz S. Kałużyński, 1983: Dawni Mongołowie. PIW, str. 30 i 36., podobnie Encyklopedia PWN 1966, tom 7, hasło Mongolia, strona 433. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wyróżnia takiego regionu geograficznegoProtokół z 28. posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Polski (21 listopada 2006 roku).
Terytorium historycznej Mongolii zostało zjednoczone przez Czyngis-chana na początku XIII wieku, przez wcielenie do jednego państwa ziem ludów mongolskich, w tym: Mongołów, Tatarów, Merkitów, Kereitów, Najmanów, a w 1207 także Ojratów i BuriatówS. Kałużyński, 1983: Dawni Mongołowie. PIW, str. 13 i 29-30..
Obszar historycznej Mongolii najbardziej ogólnie określano jako terytorium między Wielkim Murem Chińskim a SyberiąŁ. Hirba, 1953: Nowa Mongolia. Wiedza Powszechna, strona 30.. Tak też o Mongolii pisał Ferdynand Ossendowski:
thumb|Na skraju pustyni Gobi Inne źródła precyzują, że kraina ta obejmuje dzisiejszą Republikę Mongolii i chińską Mongolię WewnętrznąEncyklopedia PWN 1966, tom 7, hasło Mongolia, strona 434, mówi się tam o opanowaniu w 1634 r. przez Mandżurów południowej Mongolii, zwanej od tego momentu Mongolią Wewnętrzną. B. Gungaadasz podaje, że podział na Mongolię Północną (na północ od Gobi) i Południową nastąpił w połowie XVI w., a potem doszło do podziału Mongolii Północnej na Wschodnią (chałchaską) i Zachodnią (ojracką)B. Gungaadasz, 1986: Mongolska Republika Ludowa, PWN, s. 94.. Podobną podział przyjmuje S. Kojło, stosując jednak trochę odmienne nazewnictwo dla tych samych obszarów: Mongolia Zachodnia, Centralna (Chałcha) i Południowo-WschodniaKojło S., 1983: Suche Bator. Książka i Wiedza, strona 8. Ponieważ księstwa południowe dostały się wcześniej pod władzę Mandżurii (w 1636) niż księstwa północne (Chałcha w 1691 i Ojracja w 1758), to Mongolię Południową zaczęto w XVII w. nazywać Wewnętrzną, a północną – ZewnętrznąS. Kałużyński, 1978: Tradycje i legendy ludów Mongolii, Iskry, s. 262.Daty opanowania przez Mandżurów za: B. Gungaadasz, 1986: Mongolska Republika Ludowa, PWN, s. 96.. E. Murzajew jako część Mongolii wymienia oprócz terenów obecnego państwa mongolskiego także następujące obszary położone dziś w obrębie Chin: północne części Dżungarii, prowincji Gansu, prowincji Qinghai, całe prowincje: Ningxia, Suiyuan, Czahar i Bargę, wskazuje także, że zdaniem niektórych autorów zalicza się do Mongolii także DżeholE. Murzajew, 1957, Mongolia, s. 31.. Po zakończeniu podboju Mongolii przez Mandżurię w 1758 roku Mandżurowie oddzielili administracyjnie od ziem Ojratów (Mongołów Zachodnich) jej północną część, wyodrębniając ją w okręg Kobdo i łącząc go administracyjnie z Mongolią Wschodnią. W ten sposób pod pojęciem Mongolia Zewnętrzna zaczęto rozumieć te dwa obszary: Chałchę i okręg KobdoB. Gungaadasz, 1986: Mongolska Republika Ludowa, PWN.. Do Mongolii zalicza się też rosyjską Tuwę, która aż do 1911 roku była jednym z ajmaków Mongolii Zewnętrznej (jako Urianchaj) i dopiero w 1912 zostało de facto przejęte przez Rosję, która prawnie ogłosiła ten teren swym protektoratem w roku 1914Baabar, 2005: Dzieje Mongolii, s. 186-187.. Baabar do historycznej Mongolii zalicza też Buriację (Buriat-Mongolię), włączoną do Rosji ostatecznie w 1727 rokuBaabar, 2005: Dzieje Mongolii, s. 104-106 i 186..
Zjednoczenie historycznej Mongolii było postulatem ruchu panmongolskiego. Postulaty zjednoczenia ziem mongolskich (bez Buriacji) wysuwał już rząd mongolski w 1911 i 1912 r. w trakcie negocjacji z RosjąBaabar, 2005: Dzieje Mongolii, s. 192-194.. W podpisanym traktacie doszło do kompromisowego zapisu – Rosja nie uznała przynależności Mongolii Wewnętrznej, Bargi i Urianchaju do Mongolii, ale zgodziła się na użycie ogólnego terminu Mongolia, zamiast Mongolia ZewnętrznaBaabar, 2005: Dzieje Mongolii, s. 194.. Do koncepcji Panmongolii wrócili politycy mongolscy i buriaccy w 1919 roku przy poparciu Japonii i niektórych dowódców Białych (głównie Grigorij Siemionow). Państwo mongolskie miało obejmować Mongolię Zewnętrzną, Wewnętrzną, Buriację i Bargę, a w marcu w Czycie powołano rząd panmongolskiBaabar, 2005: Dzieje Mongolii, s. 234-236.. W rozmowach nie uczestniczył dwór Bogdo GegenaK. Tur: Posłowie [w:] F.A. Ossendowski, Zwierzęta, ludzie, bogowie, s. 244., który zwalczał ten wariant panmongolizmu (m.in. z powodu zbyt dużych wpływów w postulowanym państwie Burjatów i Bargów oraz na skutek nacisków krajów sąsiadujących), wrogo do tej koncepcji nastawiony był Aleksandr Kołczak i rząd Chin. Do idei zjednoczenia wszystkich ludów mongolskich i powstania na ich obszarze państwa Mongolia nawiązywał też baron Ungern w czasie władania Mongolią Zewnętrzną w 1921 r. i Japończycy w czasie II wojny światowejJ. Palmer, 2010: Krwawy biały baron, s.246 i 308..
Przypisy
Kategoria:Geografia Chin Kategoria:Mongolia Wewnętrzna Kategoria:Geografia Rosji Kategoria:Geografia Mongolii Kategoria:Regiony Azji