Sobór św. Aleksandra Newskiego (est. Aleksander Nevski katedraal, ros. Собор Александра Невского) – prawosławny sobór w Tallinnie, katedra metropolitalna autonomicznego Estońskiego Kościoła PrawosławnegoD. Koczetow, E. Szewczenko, Aleksandra Niewskogo stawropigialnyj sobor w Tallinie[w:] .
Sobór został wzniesiony w latach 1893–1900 z inicjatywy gubernatora estońskiego Siergieja Szachowskiego i proboszcza prawosławnej parafii Przemienienia Pańskiego w Tallinnie Konstantina Tizika. Miał być symbolem panowania rosyjskiego w Estonii, przyczynić się do upowszechniania prawosławia i w dalszej perspektywie rusyfikacji Estończyków. Jego konsekracji dokonał w 1900 r. arcybiskup ryski i mitawski Agatangel w asyście protojereja Jana Siergijewa (Jana Kronsztadzkiego).
Władze niepodległej Estonii rozważały rozbiórkę świątyni, ostatecznie jednak, po protestach prawosławnych mieszkańców kraju, zgodziły się na jego dalsze funkcjonowanie, z tym że w 1936 r. przekazały go parafii etnicznie estońskiej. Sobór został zamknięty w 1941 r. po wkroczeniu hitlerowskich Niemiec do Estonii i pozostawał nieczynny przez cztery kolejne lata. W okresie radzieckim natomiast nigdy nie został odebrany parafii, chociaż istniała koncepcja jego przebudowy na planetarium. Od 1990 r. jest katedrą metropolitalną Estońskiego Kościoła Prawosławnego, autonomicznej Cerkwi w strukturze Patriarchatu Moskiewskiego.
Historia Budowa i wyświęcenie soboru Inicjatorami budowy soboru byli gubernator estoński Siergiej Szachowskoj oraz proboszcz parafii Przemienienia Pańskiego w Tallinnie ks. Konstantin Tizik. Wskazywali oni, że istniejący w mieście sobór Przemienienia Pańskiego, przebudowany w XVIII w. z kościoła luterańskiegometropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 6., stał się niewystarczający dla potrzeb rosnącej grupy prawosławnych Rosjan stale zamieszkujących miasto. Zwracali również uwagę na odbiegający bardzo od rosyjskiej prawosławnej tradycji wygląd zewnętrzny tego budynku sakralnego mimo przebudowyOprócz soboru w Tallinnie istniała jeszcze cerkiew św. Mikołaja.. Inicjatywa wpisywała się w kampanię wzmacniania prawosławia w guberniach bałtyckich, co z kolei miało sprzyjać rusyfikacji Łotyszy i Estończyków. Wzniesienie soboru, obok otwarcia żeńskiego Piuchtickiego Monasteru Zaśnięcia Matki Bożej, było najpoważniejszą rosyjską inicjatywą w tej kampaniired. E. Thaden, Russification in the Baltic Provinces and Finland, 1855–1914, Princeton University Press, Princeton 2014, s.162..
W 1887 r. Świątobliwy Synod Rządzący zatwierdził plan budowy nowego soboru w mieście i przekazał na ten cel 60 tys. rubli. Gubernator estoński, który pragnął wznieść wspaniałą i efektowną cerkiew, uznał jednak tę sumę za niewystarczającą dla realizacji swoich planów i za zgodą cara Aleksandra III rozpoczął ogólnorosyjską zbiórkę funduszy na budowę obiektu. W rezultacie do połowy września 1899 r. zebrano 434 623 ruble i 29 kopiejekmetropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 7.. Siergiej Szachowskoj nie dożył jednak nawet rozpoczęcia budowy soboru.
Na patrona świątyni wybrano w 1888 r. św. Aleksandra Newskiego, aby uczcić ocalenie cara Aleksandra III i jego rodziny z katastrofy monarszego pociągu w Borkach 17 października tego rokumetropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 8.. Jako miejsce pod budowę świątyni wybrane zostało kluczowe w rozplanowaniu Tallinna i istotne dla estońskiej mitologii narodowej wzgórze ToompeaWedług estońskich legend ludowych wzgórze jest grobowcem mitycznego bohatera Kaleva usypanym z kamieni przez jego żonę Lindę., a konkretnie plac przed pałacem gubernatorskim (pierwotnie zamkiem Toompea, w niepodległej Estonii jest to gmach parlamentu). Autorem projektu budynku był akademik Michaił Prieobrażenski. 30 sierpnia 1893 r. arcybiskup ryski i mitawski Arseniusz poświęcił miejsce budowy, dwa lata później rozpoczęto wylewanie fundamentów. 20 sierpnia 1895 r. poświęcony został kamień węgielnymetropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 9.. 2 listopada 1897 r. z fundacji kupca Iwana Gordiejewa na kopułach nieukończonej jeszcze cerkwi ustawiono żelazne, złocone krzyże. Rok później, latem, z daru przekazanego przez kolejnego rosyjskiego kupca Piotra Abrosimowa sfinansowano pozłocenie pięciu kopuł soboru. Dzwony dla świątyni odlano w zakładzie Wasilija Orłowa w Petersburgu, a zawieszono je w soborze 7 czerwca 1898 r.metropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 10..
Początkowo budowniczowie soboru przewidywali wstawienie do niego marmurowego ikonostasu, ostatecznie jednak zdecydowano się na drewniany i złoconymetropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 13. jako tańszy, a przy tym bardziej pasujący stylistycznie do całości. Wygląd ikonostasu również zaprojektował Michaił Prieobrażenski, zaś wykonał go S. Abrosimow. Ikonostas został umieszczony we wnętrzu soboru w 1899 r., a ikony do niego powstały w pracowni Aleksandra Nowoskolcewa. Akademik Nowoskolcew osobiście napisał wizerunki w dolnym rzędzie ikonostasumetropolita Korneliusz i inni, Prawosławnyje..., s. 18..
W marcu 1900 r. ukończono prace nad wystrojem wnętrza i 30 kwietnia tegoż roku biskup ryski i mitawski Agatangel, w asyście protoprezbitera Jana Siergiejewa poświęcił gotową świątynię. 2 maja tego samego roku biskup Agatangel konsekrował boczny ołtarz św. Sergiusza z Radoneża, natomiast 15 lipca miało miejsce wyświęcenie ołtarza św. Włodzimierzametropolita Korneliusz i inni, Prawosławnyje..., s. 21.. Sobór był świątynią parafii etnicznie rosyjskiej (z nabożeństwami w języku cerkiewnosłowiańskim), starszy sobór Przemienienia Pańskiego przekazano parafii prawosławnych Estończyków.
W 1917 r. metropolita piotrogrodzki Beniamin w asyście biskupa łuskiego Artemiusza dokonał w soborze św. Aleksandra Newskiego pierwszej w historii chirotonii biskupiej duchownego narodowości estońskiej – Platona (Kulbuscha)metropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 23.. Biskupi żezł wręczony Platonowi (zamordowanemu w 1919 r. i kanonizowanemu jako jeden z nowomęczenników rosyjskich), traktowany jak relikwia, jest przechowywany w soborze.
W niepodległej Estonii W dwudziestoleciu międzywojennym w soborze odbywały się chirotonie biskupie kolejnych estońskich hierarchów prawosławnych – Aleksandra (Paulusa), Jana (Bulina) oraz Mikołaja (Leismana)metropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 25..
Po uzyskaniu niepodległości przez Estonię pojawił się projekt adaptacji soboru i całego wzgórza Toompea na Panteon Estońskiej Niezależności, a tym samym usunięcia świątyni-symbolu rusyfikacji kraju. W październiku 1928 r. estoński parlament uchwalił ustawę o rozbiórce soboru, która miała dojść do skutku do 1 maja 1929 r.metropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 26.. Decyzja ta spotkała się z protestami ludności prawosławnej, a także części duchowieństwa i wiernych większościowego w Estonii Kościoła luterańskiego oraz lewicowych partii opozycyjnych. Ostatecznie do zniszczenia świątyni nie doszło. Jedynie z kopuł soboru zdjęto złoto.
W latach 1923–1936 soborem administrowała nadal parafia rosyjska, podlegająca eparchii narewskiej, grupującej placówki duszpasterskie przeznaczone dla prawosławnych Rosjan. W 1936 r. budynek przejęła parafia etnicznie estońska; równocześnie sobór stał się katedrą autonomicznego Estońskiego Kościoła Prawosławnego kierowanego przez metropolitę Aleksandra. Nabożeństwa odbywały się w języku estońskim. Parafii rosyjskiej przekazano w zamian znacznie mniejszą cerkiew Świętych Symeona i Anny w Tallinnie.
II wojna światowa i okres ZSRR Parafia rosyjska ponownie zaczęła funkcjonować w soborze w 1940 r., po aneksji Estonii przez ZSRR i ponownym włączeniu Estońskiego Kościoła Prawosławnego w jurysdykcję Patriarchatu Moskiewskiego.
Po zajęciu Estonii przez III Rzeszę wskutek agresji na ZSRR sobór został w 1941 r. zamknięty. Niemieckie władze okupacyjne rozważały jego całkowite zniszczenie. Do ponownego otwarcia cerkwi w marcu 1945 r. doprowadził arcybiskup narewski Paweł. W 1947 r. wiernym odebrano piwnice świątyni, gdzie znajdowała się dolna cerkiew św. Andrzeja, po czym zaadaptowano je na schron, a następnie magazyn książek. W latach 60. XX wieku istniał projekt przebudowy całego soboru na planetarium, czemu skutecznie przeciwstawił się biskup talliński i estoński Aleksy.
W 1990 r. w soborze odbyła się chirotonia biskupia archimandryty Korneliusza (Jakobsa), który objął następnie urząd biskupa tallińskiegometropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 29..
W Estonii po 1991 W 1991 r. parafia soborowa odzyskała pomieszczenie po dolnej cerkwi. Osiem lat później obiekt, na wniosek parafian, otrzymał status soboru stauropigialnego – podlega bezpośrednio patriarchom moskiewskim i całej Rusi, nie zaś eparchii tallińskiej, chociaż pozostaje katedrą jej zwierzchników.
Sobór dwukrotnie odwiedzali patriarchowie moskiewscy i całej Rusi – Aleksy II w 2003 r.metropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 28. i Cyryl w 2013 r.metropolita Korneliusz, R. Rumiancew, Kafiedralnyj..., s. 48.. 29 maja 2018 r. w świątyni odbył się nadzwyczajny sobór duchowieństwa i świeckich Estońskiego Kościoła Prawosławnego, który dokonał wyboru nowego zwierzchnika Kościoła po śmierci metropolity Korneliusza w marcu tego samego roku.
20 września 1995 sobór został zarejestrowany na liście zabytków kultury Estonii (est. Kultuurimälestiste riiklik register) pod numerem 1102.
Architektura Bryła budynku mały|Sobór od wschodu Sobór reprezentuje styl bizantyjsko-rosyjski. W rozplanowaniu naśladuje bizantyjskie świątynie krzyżowo-kopułowe, posiada trzy absydy i pięć cebulastych kopuł. Drugim źródłem inspiracji dla twórcy projektu obiektu były moskiewskie cerkwie z XVII w. Łączna wysokość obiektu to 58 metrów. Równocześnie w nabożeństwie w soborze może brać udział 1500 osób.
Zewnętrznie obiekt zdobiony jest mozaiką autorstwa A. Frołowa. Nad głównym wejściem do świątyni znajduje się wyobrażenie Matki Bożej oparte na ikonie Znak, a nad nią Obraz Chrystusa Zbawiciela Nie Ludzką Ręką Uczyniony. Nad wejściem bocznym od strony południowej umieszczono postać patrona soboru, a nad nim – św. Sergiusza z Radoneża i św. Włodzimierza. Nad wejściem północnym natomiast widoczna jest postać św. Mikołaja, nad nim zaś św. Izydora Jurjewskiego i św. Gabriela-Wsiewołoda Pskowskiego. Łączna powierzchnia mozaik przekracza 40 metrów kwadratowych i jest to jedna z największych takich kompozycji w Estoniimetropolita Korneliusz i inni, Prawosławnyje..., s. 16..
Wystrój wnętrza Ikonostasy mały|Wnętrze soboru. Widok na główny ikonostas Sobór posiada trzy ołtarze – główny św. Aleksandra Newskiego, prawy (południowy) św. Sergiusza z Radoneża oraz lewy (północny) św. Włodzimierza Wielkiego. Przed głównym ołtarzem znajduje się dwurzędowy ikonostas. W pierwszym jego rzędzie znajdują się kolejno ikony Gabriela Pskowskiego, Archanioła Gabriela, Matki Bożej z Dzieciątkiem, Chrystusa Zbawiciela, Archanioła Michała i Aleksandra Newskiego. W rzędzie drugim umieszczono postacie Apostołów pogrupowane po dwie na sześciu ikonach, zaś nad królewskimi wrotami – kompozycję Deesis (Chrystusa Tronującego).
Analogiczne konstrukcje przed dwoma ołtarzami bocznymi są jednorzędowe. W ikonostasie przed ołtarzem południowym od lewej widoczne są ikony św. Nikanora, Matki Bożej, Chrystusa Zbawiciela i św. Filipa. Nad carskimi wrotami umieszczono kompozycję Ostatniej Wieczerzy. Przed ołtarzem północnym natomiast znajduje się ikonostas z wizerunkami św. Laurentego, Matki Bożej, Chrystusa Zbawiciela i św. Szczepana. Nad carskimi wrotami również umieszczona została Ostatnia Wieczerza. Przed prawym klirosem ustawiono dodatkowo ikony św. Sergiusza z Radoneża oraz św. Izydora Jurjewskiego. Przed klirosem lewym znajdują się ikony św. Olgi i św. Włodzimierza.
Pomieszczenie ołtarzowe