Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych – kirkut społeczności żydowskiej zamieszkującej niegdyś Ustrzyki Dolne i okoliczne miejscowości oraz podlegającej ustrzyckiemu kahałowi. Powstał przypuszczalnie w XVIII wieku. Znajduje się w południowej części miasta. Został częściowo zniszczony podczas II wojny światowej. Nie jest wpisany do rejestru zabytków.

Położenie Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych znajduje się w południowej części miejscowości. Brak jest przy tym możliwości dojazdu do cmentarza jakąkolwiek miejską ulicą. Istniejące dojście prowadzi drogami polnymi od ulicy Kolejowej.

Cmentarz ma kształt nieregularnego czworokątaProstokątny kształt cmentarza zawierają mapy: Ustrzyki Dolne. Pas 51 Słup 35. Skala 1:100 000, oprac. Wojskowy Instytut Geograficzny; W. Krukar, Bieszczady. Mapa dla wytrawnego turysty i schemat w: M. Gosztyła, M. Proksa, Kirkuty Podkarpacia. i znajduje się na północnych zboczach góry Gromadzyń. Od północy sąsiaduje z torami linii kolejowej nr 108, od wschodu – z polami i boiskiem piłkarskim miejscowego klubu, od południa – z polami, zaś od zachodu z bezimiennym potokiem, dopływem rzeki Strwiąż. Rozciąga się wzdłuż osi północ-południe. Ma powierzchnię około 0,8 haA. Potocki, Bieszczadzkie Judaica; A. Potocki, Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych, Muzeum Historii Żydów Polskich; Ustrzyki Dolne, podkarpackie, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Ustrzyki Dolne, kirkuty.xip.pl określa powierzchnię na kilka hektarów. M. Gosztyła, M. Proksa, Kirkuty Podkarpacia podaje około 70 arów.. Znajduje się na działkach nr 1795 i 1796Na podstawie serwisu geoportal.gov.pl. Jest nieogrodzony, lecz na jego naturalnych granicach od wschodu i południa rosną szpalery lipM. Gosztyła, M. Proksa, Kirkuty Podkarpacia.. Brak jest danych dotyczących ogrodzenia cmentarza przed II wojną światową. Nie zachowały się ślady po domu przedpogrzebowym, znajdującym się niegdyś w południowo-zachodnim narożniku kirkutuIstnienie domu przedpogrzebowego odnotowuje Ustrzyki Dolne. Pas 51 Słup 35. Skala 1:100 000, oprac. Wojskowy Instytut Geograficzny.. Wobec braku ogrodzenia cmentarz jest dostępny z każdej strony. Nie wiadomo, gdzie znajdowało się wejście przed II wojną światową.

Historia Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych powstał zapewne w drugiej połowie XVIII wieku, jednak data roczna pozostaje nieznanaZa założeniem cmentarza w XVIII wieku opowiadają się: W. Litwin, M. Mańko, S. Mańko Ustrzyki Dolne. Szlak Chasydzki; Ustrzyki Dolne, kirkuty.xip.pl; Ustrzyki Dolne, podkarpackie, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. M. Gosztyła, M. Proksa, Kirkuty Podkarpacia datuje najstarszy nagrobek na drugą połowę XVIII wieku. Na XIX wiek datują cmentarz: P. Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Wzmianki o istnieniu cmentarza w 1870 roku, lecz bez podania daty jego założenia zawierają: A. Potocki, Bieszczadzkie Judaica; A. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem. A. Potocki, Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych, Muzeum Historii Żydów Polskich podaje, że cmentarz był oznaczony na mapach austriackich z 1852 roku. W Szlakiem żydowskich zabytków Podkarpacia, red. T. A. Olszański odnotowano, że najstarsze nagrobki pochodzą z XIX wieku..

Powstanie cmentarza jest ściśle związane z prężnym rozwojem lokalnej społeczności żydowskiej. Pierwsze wzmianki o żyjących w Ustrzykach Żydach dotyczą początku XVII stulecia, a lawinowy rozwój osadnictwa żydowskiego w mieście miał miejsce w drugiej połowie XIX wieku – po powstaniu połączenia kolejowego z Przemyślem, Koszycami, Jasłem, Krosnem i Sanokiem. W 1900 roku stanowili oni już około 61% mieszkańcówA. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem, s. 192.. W początkach swej obecności w Ustrzykach Dolnych ludność żydowska podlegała leskiemu kahałowi. Około 1777 roku powstał w Ustrzykach przykahałek. Istnienie samodzielnej gminy żydowskiej w Ustrzykach Dolnych jest potwierdzone dopiero w odniesieniu do lat 30. XIX wieku. Nie wiadomo, gdzie ustrzyccy Żydzi grzebali swoich zmarłych przed powstaniem tutejszego kirkutu. Mogli to czynić na cmentarzu w Lesku, lecz mogło również być tak, iż – dla uniknięcia niewygód i kosztów – cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych powstał wcześniej niż się zakłada (przed drugą połową XVIII w.) i to na nim odbywały się pochówki.

Brak jest danych dotyczących historii cmentarza podczas I wojny światowej. Nie wiadomo, czy byli na nim chowani polegli żydowscy żołnierze walczących armii.

Cmentarz został zniszczony przez Niemców podczas II wojny światowej. Część nagrobków została przez nich wykorzystana do utwardzania ulic i budowy mostów. W latach 1993 i 1995 podczas prac budowlanych na terenie miasta odnaleziono kilkadziesiąt użytych w ten sposób nagrobków, które zwrócono na cmentarzOlszański w Szlakiem żydowskich zabytków Podkarpacia, red. T. A. Olszański podaje tezę o takim wykorzystaniu nagrobków w trybie przypuszczającym: Pozostałe nagrobki zostały prawdopodobnie zużyte przez okupanta do budowy dróg. A. Potocki w Żydzi w Podkarpackiem odnotowuje daty odkrycia macew na terenie miasta.. Cmentarz był w czasie II wojny światowej miejscem masowych pochówków podczas eksterminacji żydowskiej ludności miastaW. Litwin, M. Mańko, S. Mańko, Ustrzyki Dolne. Szlak Chasydzki., a także miejscem egzekucji uciekinierów z transportów do obozu zagłady w Bełżcu. Egzekucje te miały miejsce w styczniu (24 osobyA. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem.) i sierpniu (kilkanaście osóbA. Potocki, Bieszczadzkie Judaica.) 1943 roku.

Do chwili powrotu Ustrzyk Dolnych do Polski w 1951 roku w związku z umową z ZSRR cmentarz, tak jak i całe miasto, znajdował się w granicach Związku Radzieckiego. Brak jest danych odnośnie do losu cmentarza w tym okresie, aczkolwiek przypuszcza się, iż mogły na nim zostać pochowane szczątki Żydów ekshumowanych ze zbiorowej mogiły w Brzegach DolnychA. Potocki, Bieszczadzkie Judaica, s. 100–101.. Po zakończeniu II wojny światowej pozbawiony opieki cmentarz popadł w zapomnienie i niszczałW. Krygowski, Bieszczady; Bieszczady. Mapa turystyczna, red. Z. Awłasewicz, U. Cichowska..

Pochowani Wobec braku monografii cmentarza nie sposób wskazać, jakie znaczniejsze osoby zostały na nim pochowane.

Współczesność Stan zachowania cmentarza jest w pierwszej dekadzie XXI wieku stosunkowo dobry. Jest porośnięty zaroślami, które okresowo utrudniają do niego dostęp. Cmentarz został zinwentaryzowany w 2006 rokuW. Litwin, M. Mańko, S. Mańko, Ustrzyki Dolne. Szlak Chasydzki; Ustrzyki Dolne, kirkuty.xip.pl; Ustrzyki Dolne. Aktualności 2006-11-13, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego..

Ocalało, wedle różnych źródeł, od około 20Szlakiem żydowskich zabytków Podkarpacia, red. T. A. Olszański. przez około 50, 80A. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem; P. Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce; Ustrzyki Dolne, podkarpackie, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, 237A. Potocki, Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych, Muzeum Historii Żydów Polskich., 240, ponad 250 do około 300 macewUstrzyki Dolne, kirkuty.xip.pl..

Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z drugiej połowy XVIII wieku. Istniejące źródła nie podają daty rocznej najnowszego zachowanego nagrobka, ograniczając się do wzmianki, iż na cmentarzu zachowały się nagrobki z XX wieku. Nagrobki, wykonane przeważnie z piaskowca i pokryte inskrypcjami w języku hebrajskim, są ustawione w ten sposób, iż ich lica zwrócone są na wschód-zachód. Na niektórych zachowały się ślady malatury. Na cmentarzu prawdopodobnie nie było wyznaczonych kwater. Najwięcej zachowanych nagrobków znajduje się w północnej części cmentarza, przy jego wschodniej i zachodniej granicy. Dużą część macew pokrywają mchy i porosty. Część z nich jest uszkodzona i nieczytelna. Niektóre są spękane i przewrócone licami do ziemi. Czynniki te utrudniają odczytanie inskrypcji.

Jesienią 2006 wyznaczono szlak prowadzący z centrum miasta do cmentarza żydowskiego i ustawiono na jego terenie tablicę pamiątkowąUstrzyki Dolne. Aktualności 2006-11-13, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego..

Przypisy

Bibliografia

Ustrzyki Kategoria:Obiekty sakralne w Ustrzykach Dolnych