thumb|upright=1.4|Gazociąg Jamał-Europa thumb|upright=1.4|Główne istniejące i planowane gazociągi z Rosji do Europy
Gazociąg Jamał-Europa, gazociąg Jamalski – gazociąg tranzytowy o łącznej długości 4196 kilometrów, zbudowany w celu połączenia Europy ze złożami gazu ziemnego na półwyspie Jamał. Od 2022 roku gazociągiem nie jest przesyłany gaz z Rosji.
Historia 25 sierpnia 1993 roku zostało podpisane „Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o budowie systemu gazociągów dla tranzytu gazu rosyjskiego przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i dostaw gazu do Rzeczypospolitej Polskiej”. Według niego projektowanie, wykonawstwo, dostawa materiałów i urządzeń miało być realizowane przede wszystkim przez polskie firmy na podstawie umów zawieranych przez Europol Gaz S.A. Projekt wykonał Gazoprojekt SA z Wrocławia. Roboty budowlano-montażowe w zakresie części liniowej wykonały firmy Gazobudowa, GAZ-2000, Megagaz i Karpaty. Wszystkie pięć tłoczni zbudowała firma ABB Zamech Elbląg. System sterowania i przetwarzania danych wykonała firma Alstom Polska.
Przekroczenia rzek wykonały firmy: Wisły – metodą wykopu otwartego – polski oddział firmy Habau Austria Warty – metodą mikrotunelingu – Freitag Budpol Noteci Zachodniej – metodą wykopu otwartego (na palach) – Freitag Budpol Skrwa – metodą mikrotunelingu – spółka Gazobudowa Narwi w dwóch miejscach – wykop otwarty – spółka Karpaty Na terytorium Polski gazociąg był budowany i oddawany do eksploatacji etapami. W listopadzie 1996 roku zakończono prace budowlano-montażowe na pierwszym 107-kilometrowym odcinku, na trasie Owczaryhttp://www.powiatslubicki.home.pl/userfiles/file/PROGRAM.pdf – Lwówek, który umożliwia przesyłanie gazu z Rosji przez Polskę do Niemiec. W latach 1997–1999 realizowana była budowa drugiego odcinka o długości ok. 210 kilometrów na trasie Lwówek–Włocławek i trzeciego o długości ok. 365 kilometrów na trasie Włocławek – Kondratki.
We wrześniu 1999 roku Europol Gaz S.A. zakończył budowę całej pierwszej nitki gazociągu Jamał-Europa na terytorium Polski. Ostatni, tzw. złoty spaw na gazociągu wykonano 23 września 1999 roku, w miejscowości Chełsty, gmina Różan.
Decyzją Prezesa URE od 2010 roku funkcję operatora polskiego odcinka gazociągu jamalskiego pełni Operator Gazociągów Przesyłowych GAZ-SYSTEM S.A. 24 lutego 2022 nowelizacja ustawy – Prawo energetyczne przedłużyła okres wykonywania operatorstwa do 6 grudnia 2068.
Wstrzymanie przesyłu gazu z Rosji Pod koniec 2021 roku ustał tranzyt rosyjskiego gazu przez gazociąg do Niemiec, a magistrala pracowała głównie w trybie rewersu fizycznego, umożliwiającego przesył gazu z Niemiec do Polski. W kwietniu 2022 roku, po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, Gazprom wstrzymał dostawy gazu do Polski, motywując to odmową zapłaty za surowiec w rublach. 26 kwietnia 2022 roku Polska wpisała Gazprom na krajową listę sankcyjną, co skutkowało zamrożeniem praw z akcji posiadanych przez ten koncern w spółce EuRoPol Gaz oraz należnych mu dywidend.
11 maja 2022 roku rząd rosyjski objął kontrsankcjami 31 unijnych spółek gazowych, w tym EuRoPol Gaz, a dzień później Gazprom poinformował, że nie będzie w przyszłości wykorzystywał gazociągu Jamał-Europa do eksportu surowca do odbiorców europejskich. 13 maja 2022 roku rząd RP przyjął uchwałę o wypowiedzeniu porozumienia międzyrządowego z 1993 roku, a odpowiednią notę dyplomatyczną przekazano stronie rosyjskiej 23 maja 2022 roku.
Przejęcie akcji Gazpromu przez stronę polską 9 października 2023 roku Prezes UOKiK wyraził zgodę na przejęcie przez Orlen kontroli nad spółką Europol Gaz. Dzień później Minister Rozwoju i Technologii, działając na podstawie tzw. ustawy sankcyjnej z 13 kwietnia 2022 roku, wydał decyzję, na mocy której Europol Gaz przejął całość akcji należących dotychczas do Gazpromu, z odszkodowaniem ustalonym na 787 mln zł.
Europol Gaz dochodzi przed trybunałem arbitrażowym w Sztokholmie ponad 6,2 mld zł odszkodowań i długów od Gazpromu z tytułu zaległości za tranzyt oraz utraconych korzyści. W październiku 2023 roku sąd arbitrażowy w Petersburgu nakazał polskiej spółce wstrzymanie tego postępowania i zasądził wobec niej karę 1,5 mld dolarów, a w marcu 2024 roku Gazprom zainicjował przed tym sądem postępowanie przeciwko spółkom Europol Gaz i Orlen.
Przebieg na terytorium Rosji Trasa biegnie od węzła przesyłu gazu Torżok w obwodzie twerskim, gdzie odbiera gaz z Regionów Północnego Tyny (SRTO) – gazociąg Torzhok. Sekcja rosyjska ma 402 km długości i trzy tłocznie: Rżewską, Chołm-Żyrkowską i Smoleńską.
Przebieg na terytorium Białorusi Trasa o długości 575 kilometrów przebiega przez Białoruś z 5 stacjami kompresorowymi: Nieświeską, Krupską, Słonimską, Mińską i Orszańską.
Przebieg na terytorium Polski thumb|Tłocznia gazu TG Szamotuły w Emilianowie Trasa gazociągu przebiega przez 5 województw: podlaskie, mazowieckie, kujawsko-pomorskie, wielkopolskie i lubuskie, a rozpoczyna się we wsi Kondratki (położonej na wschód od Białegostoku), kończy zaś w okolicach wsi Górzyca (położonej na płn. od Słubic). Przebiega głównie przez tereny rolne, które można uprawiać, gdyż przykrywa go około 1,5 m warstwa ziemi. W terenach leśnych zostawiono bezpośrednio nad gazociągiem ośmiometrowy pas niezalesiony.
Polski odcinek składa się z nitki o długości 684 km i 5 tłoczni: Kondratki, Zambrów, Ciechanów, Włocławek, Szamotuły.
Według danych Europol Gaz S.A. z 2018 roku przepustowość gazociągu wynosiła 32,96 mld m³/rok (m³ przy ciśnieniu 1,01325 bar i temperaturze 20 °C). Po wstrzymaniu dostaw gazu z Rosji wykorzystanie polskiego odcinka znacząco spadło. Według danych operatora wolumen przesłanego nim paliwa gazowego wyniósł 362,4 TWh (34,66 mld m³) w 2018 roku, 4,21 TWh w 2023 roku i 0,58 TWh w 2025 roku.
Przebieg na terytorium Niemiec Najbardziej wysuniętym na zachód punktem gazociągu jest kompresor Mallnow koło Frankfurtu nad Odrą, w pobliżu granicy niemiecko-polskiej, gdzie gazociąg łączy się z systemem przesyłowym gazu YAGAL-Nord.
Właściciel Właściciele gazociągu na terenie poszczególnych państw: Rosji i Białorusi jest Gazprom Polski jest Europol Gaz S.A., kontrolowany przez Orlen. Do października 2023 roku udziały w spółce miały PKN Orlen (48%), Gazprom (48%) i Gas-Trading (4%). Od 11 listopada 2022 decyzją Ministra Rozwoju i Technologii ustanowiony został tymczasowy zarząd przymusowy, obejmujący 100% akcji Gazprom posiadanych w Europol GAZ S.A., a w październiku 2023 roku akcje Gazpromu przejęła spółka Europol Gaz Niemiec jest WINGAS, do 2022 roku spółka zależna Gazpromu kontrolowana za pośrednictwem Gazprom Germania GmbH. W kwietniu 2022 roku niemieckie władze przekazały Gazprom Germania pod zarząd powierniczy Federalnej Agencji Sieci (BNetzA), a 14 listopada 2022 roku zarządziły nacjonalizację tej spółki, działającej od czerwca 2022 roku pod nazwą Securing Energy for Europe (SEFE)
Badania archeologiczne W latach 1993–1994 na polskim odcinku gazociągu jamalskiego zlokalizowano ponad 700 stanowisk archeologicznych. Przebadano pas o szerokości 13 metrów. Badania sfinansował EuRoPol Gaz S.A. W ich wyniku odkryto i zinwentaryzowano kilkaset obozowisk, osad, cmentarzysk ciałopalnych i szkieletowych (m.in. gockie w Kowalewku), a także kilku rzadkich świątyń pogańskich (np. w Sławsku Wielkim). Znaleziono również broń, narzędzia, ozdoby złote, srebrne i brązowe, przedmioty kultu, zabawki i najstarszy w Europie fragment tkaniny lnianej. 1 czerwca 2001 roku w dawnym spichlerzu w Szamotułach otwarto Muzeum Archeologii Gazociągu Tranzytowego. Budynek ma trzy kondygnacje, każda o powierzchni ok. 150 m kw. Piwnice przeznaczono na pomieszczenia magazynowe na znaleziska i laboratorium do prac suchych i mokrych, parter na sale wystawowe, a piętro pomieszczenia do prac studyjnych i pokój noclegowy. Budynek wchodzi obecnie w skład Muzeum Zamek Górków w Szamotułach i odbywają się tu również wystawy i koncerty nie związane z budową gazociągu.
Druga nitka Planowana budowa drugiej nitki nie doszła do skutku z powodu uruchomienia prac nad gazociągiem Północnym po dnie Bałtyku.
Zobacz też
rurociąg „Przyjaźń”
Przypisy
Kategoria:Gazprom Kategoria:Gazociągi Kategoria:Rurociągi, linie telekomunikacyjne i elektroenergetyczne w Polsce Kategoria:Obiekty budowlane w Rosji Kategoria:Energetyka w Rosji Kategoria:Energetyka w Niemczech Kategoria:Energetyka na Białorusi Kategoria:Obiekty budowlane na Białorusi Kategoria:Rurociągi, linie telekomunikacyjne i elektroenergetyczne w Niemczech