Spis Kwiryniusza – historyczne zeznanie stanu majątkowego mieszkańców rzymskiej prowincji Syrii oraz Judei za czasów panowania cesarza Oktawiana Augusta, kiedy Publiusz Sulpicjusz Kwiryniusz został mianowany namiestnikiem Syrii po wygnaniu Heroda Archelaosa w 6 n.e., w konsekwencji czego jego etnarchia (składająca się z Judei właściwej, Idumei i Samarii) przeszła pod zarząd rzymskich prefektów Judei. Opis tego spisu przedstawił żyjący w I wieku n.e. Józef Flawiusz, który wiązał go z początkiem ugrupowania polityczno-religijnego zelotów.
Ewangelia Łukasza podaje, że Jezus Chrystus narodził się w Betlejem za czasów panowania króla Heroda Wielkiego w Judei, podczas trwania pierwszego spisu ludności, gdy Syrią zarządzał Kwiryniusz. Większość historyków uważa, że Łukasz odnosi się do spisu z 6 n.e., błędnie umieszczając je za życia HerodaErich S. Gruen, "The expansion of the empire under Augustus" w: The Cambridge ancient history, tom 10, Cambridge University Press 2006, s. 157.Geza Vermes, The Nativity, Penguin 2006, s. 96.W. D. Davies, E. P. Sanders, "Jesus: from the Jewish point of view" w: The Cambridge history of Judaism, tom 3: the Early Roman Period, Cambridge University Press 1999, s. 622-623.John P. Meier, A Marginal Jew, tom 1, Doubleday 1991, s. 213.. Część zaś uważa, że nie pomylił się, lecz wspomniał o wcześniejszym spisie, nie zanotowanym u Józefa FlawiuszaI. Howard Marshall, The Gospel of Luke, Eerdmans 1978, s. 97-104.Harold W. Hoehner, Chronological aspects of the life of Christ, Zondervan 1978, s. 12-23.Giuseppe Ricciotti, Życie Jezusa Chrystusa, Warszawa 2000, s. 186-192.J. A. Thompson, Biblia i archeologia, Warszawa 1965, s. 277-280.Eugeniusz Dąbrowski, Nowy Testament na tle epoki, tom 1, Poznań 1958, s. 247-249.. O spisie ludności z 6 n.e. wspomniał natomiast w Dziejach Apostolskich. Według Johna Thorleya dwa pierwsze wersy drugiego rozdziału jego Ewangelii mówiące o spisie należą do najbardziej kontrowersyjnych w Biblii z historycznego punktu widzenia.
thumb|300px|Maryja i św. Józef zapisują się w spisie ludności przed namiestnikiem Kwiryniuszem. Stambuł, Kościół Chora, bizantyjska mozaika 1315–20.
Źródła historyczne Józef Flawiusz Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela pisze, że gdy Żydzi i Samarytanie oskarżyli Archelaosa przed cesarzem o okrucieństwo, August skazał go na wygnanie, a jego tereny wcielił do Syrii, wysyłając jednocześnie Kwiryniusza, aby oszacował posiadłości w tej prowincji i sprzedał mienie etnarchy. Poniżej zacytowane są fragmenty, które odnoszą się do tych wydarzeń. To samo opisywał Flawiusz pokrótce w swojej wcześniejszej pracy, Wojnie żydowskiejW ks. II, rozdz. 17, 8:W owym właśnie czasie niejaki Manaemos, syn Judy zwanego Galilejczykiem, męża wielce uczonego, który za czasów Kwiryniusza wyrzucał Żydom, że chcą podlegać władzy nie tylko samego Boga, lecz i Rzymian, zebrał najbardziej zaufanych ludzi i podążył do Masady, gdzie rozbił zbrojownię króla Heroda i rozdał broń swoim ziomkom jako też innym rozbójnikomi w ks. VI, rozdz. 8, 1:Był to potomek owego Judy, który, jak poprzednio o tym opowiedzieliśmy, podmówił wielu Żydów, aby sprzeciwili się spisowi ludności, kiedy to przysłano do Judei Kwiryniusza z zadaniem ustalenia podatków..
Łukasz Ewangelista thumb|300px|Józef i Maryja podróżujący do Betlejem na spis ludności. Łukasz Ewangelista na początku swojej Ewangelii, po opisie narodzin Jana Chrzciciela za czasów Heroda Wielkiego, króla Judei, także wymienia Kwiryniusza, przedstawiając wydarzenie bezpośrednio związane z narodzinami Jezusa:
Ten sam autor w Dziejach Apostolskich opisuje, jak niedługo po śmierci Jezusa Szymon Piotr i Jan Apostoł zostali przyprowadzeni przed Sanhedryn i przesłuchiwani przez Józefa Kajfasza. Wtedy wystąpił faryzeusz Gamaliel Starszy, przypominając, że w przeszłości występowali już ludzie, którzy ginęli, a ich zwolennicy zostawali rozproszeni:
Tertulian Tertulian, chrześcijański pisarz oraz prawnik, w dziele Przeciw Marcjonowi podaje informacje o spisie podczas którego miał się narodzić Jezus:
Tertulian wspomina o rzymskim spisie, w czasie którego miał się narodzić Jezus Chrystus, aby wykazać tym prawdziwość jego narodzin, w opozycji do poglądu Marcjona, który odrzucał realność materialną wcielenia Chrystusa i uważał, że Jezus przyjął ciało tylko pozornepor. Adam Ziółkowski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2009, s. 862.. Tertulian nie wymienia w kontekście tego spisu Kwiryniusza. Jego informacja nie jest tutaj zależna od Ewangelii ŁukaszaGiuseppe Ricciotti, Życie Jezusa Chrystusa, Warszawa 2000, s. 190..
Inskrypcje O Kwiryniuszu oraz jego spisie ludności wspomina także inskrypcja na kamieniu nagrobnym Emiliusza Sekundusa zwana Lapis Venetus. Mówi ona m.in. że Sekundus służył pod dowództwem Kwiryniusza gdy ten był legatem Syrii i przeprowadził zarządzony przez niego spis syryjskiego miasta Apamei. Spis ten wykazał 117 000 obywateli. Sekundus został także przez Kwiryniusza wysłany przeciwko Iturejczykom w góry Libanu.
Pewna inskrypcja na kamieniu tyburtyńskim jest czasem przedstawiana jako potwierdzenie, że Kwiryniusz był legatem Syrii dwukrotnie, a co za tym idzie, że mogły się odbyć dwa spisy ludności w Judei za jego namiestnictwa w tej prowincji. Theodor Mommsen uznał tę inskrypcję jako odnoszącą się do kogoś, kto dwa razy był legatem Syrii, oraz sądził, że tą osobą jest KwiryniuszTheodor Mommsen, Res Gestae Divi Augusti ex Monumentis Ancyrano et Apolloniensi, Apud Weidmannos 1883, wyd. 2, s. 161-178.. Pogląd ten przez pewien czas stał się powszechnie akceptowaną opinią wśród biblijnych uczonych. W 1924 Groag zakwestionował jednak dotychczasową interpretację, twierdząc, że kamień nie odnosi się do osoby, która była dwukrotnie legatem Syrii, tylko do kogoś, kto dwukrotnie sprawował godność legata, raz w Syrii i raz gdzie indziejEdmund Groag, "Prosopographische Beiträge" w: Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien, tom 21-22, 1924, s. 445-478.. Obecnie większość historyków przychyla się do stanowiska GroagaRonald Syme, The Augustan Aristocracy, Oxford University Press 1989, s. 338-342; Nikos Kokkinos, "The Honorand of the Titulus Tiburtinus: C. Sentius Saturninus?" w: Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 105, 1995, s. 21-36; C. Eilers, "C. Sentius Saturninus, Piso Pontifex, and the titulus Tiburtinus: a Reply" w: Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 110, 1996, s. 207-226.. Jednym z niewielu współcześnie uczonych którzy, uważali, że kamień mówi o dwukrotnym zarządzaniu Syrią, był A. N. Sherwin-WhiteA. N. Sherwin-White, Roman Society and Roman Law in the New Testament, Oxford 1963, s. 163-164..
Interpretacje Proponowane wytłumaczenia rozbieżności Z powyższych źródeł historycznych wynika, że Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela i Łukasz w Dziejach Apostolskich piszą o tym samym spisie (wzmiankowanie Judy Galilejczyka). Problem pojawia się przy opisie spisu Łukasza w jego Ewangelii. Wzmiankowanie, że było to za czasów Heroda Wielkiego i że tyczyło się to także Galilei, wykluczają możliwość, że obaj opisują jeden i ten sam spis. Od Józefa i Maryi przebywających w Nazarecie nie było wymagane uczestniczyć w spisie Judei po Herodzie Archelaosie, gdyż Galilea należała wtedy do Heroda Antypasa.
Jednym z proponowanych wyjaśnień jest inne tłumaczenie słowa prote (od protos) w Łk 2,2. Słowo to może znaczyć „pierwszy”, ale może też znaczyć „wcześniejszy”, „poprzedni”. Zdanie to mogłoby wtedy brzmieć: Spis ten odbył się przed tym, który był za urzędowania KwiryniuszaBiblia poznańska, Poznań 2005, s. 1475, przyp. do Łk 2,2.. Za takim tłumaczeniem Łk 2,2 opowiada się część gramatykówNp. Harold W. Hoehner, Chronological aspects of the life of Christ, Zondervan 1978, s. 20-22. Więcej informacji tutaj., podczas gdy inni nie zgadzają się z takim przekłademNp. Daniel B. Wallace, Greek grammar beyond the basics: an exegetical syntax of the New Testament, Zondervan 1997, s. 304-305; A. N. Sherwin-White, Roman Society and Roman Law in the New Testament, Oxford 1963, s. 171. Więcej informacji tutaj.. Biblia jerozolimska w komentarzu do Łk 2,2 podaje: Czasem proponuje się tłumaczenie: „Ten spis przeprowadzono przed tym, który miał miejsce, gdy Kwiryniusz był zarządcą Syrii”, jednakże nie ma ono dostatecznych podstaw gramatycznych i nie jest wystarczająco uzasadnioneBiblia jerozolimska, Poznań 2006, s. 1430, przyp. do Łk 2,2.por. Thomas Corbishley S.J., "Chronology of New Testament Times" w: A new Catholic commentary on Holy Scripture, red. Reginald C. Fuller, London 1969, s. 898:A more precise dating [of Christ’s birth] depends on the much discussed passage in Lk 2:2 ’This census was first made when Cyrinus ( = Quirinius) was governor of Syria’. (the translation suggested by Lagrange: ’this census took place before Q was governor of Syria’ is just possible grammatically, but is generally found unacceptable.).
Dwukrotny zarząd Kwiryniusza nad Syrią tłumaczyłby rozbieżność relacji między Łukaszem a Józefem Flawiuszem. W obu przypadkach, pod koniec życia Heroda oraz po wygnaniu jego syna, odbyłby się spis ludności w Judei. Łukasz pisał o „pierwszym” spisie, wiedząc, że był jeszcze spis późniejszy. Jednakże lista legatów Syrii w tym okresie nie pozwala na umieszczenie wśród nich Kwiryniusza. Sencjusz Saturninus był namiestnikiem Syrii od 9 do 6 p.n.e. a jego bezpośrednim następcą został Warus, który był legatem aż do czasu śmierci Heroda Wielkiego w 4 p.n.e.
Ponieważ Tertulian podawał, że spis ludności, w czasie którego narodził się Jezus Chrystus, został przeprowadzony przez Sencjusza Saturninusa, istnieje pogląd, że Kwiryniusz rozpoczął spis, który dokończył Saturninus. Dzieło jednak dokonanych czynności Łukasz Ewangelista przypisał KwiryniuszowiJan Radożycki, komentarz do Józefa Flawiusza, Dawne dzieje Izraela, ks. XVIII, rozdz. 1, 1 w: idem, Warszawa 1997, s. 778, przyp. 4; Giuseppe Ricciotti, Życie Jezusa Chrystusa, Warszawa 2000, s. 190-191.. Jednakże, jak zauważa J.G.C. Anderson, drugie namiestnictwo Syrii lub jakiejkolwiek innej konsularnej prowincji za czasów jednego i tego samego cesarza, przez senatora, który nie był członkiem cesarskiego domu (a takim był Kwiryniusz), jest niespotykaneJ.G.C. Anderson, "The Position Held by Quirinius for the Homanadensian War" w: Cambridge Ancient History, tom 10, Cambridge University Press 1934, s. 877-878.. Trudno byłoby też umieścić Kwiryniusza między Markiem Titiusem (zarządcą Syrii ok. 10 p.n.e.) a Sencjuszem Saturninusem albo nawet przed TitiusemI. H. Marshall, The Gospel of Luke, Eerdmans 1978, s. 103; Ronald Syme, Anthony R. Birley, Anatolica: studies in Strabo, Oxford University Press 1995, s. 260..