Stęszew – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Stęszew, nad Samicą Stęszewską, ok. 23 km na południowy zachód od Poznania.
Demografia Według danych z 1 stycznia 2024 roku miasto liczyło 5874 mieszkańców.
Położenie Stęszew leży w województwie wielkopolskim. W jego okolicach znajduje się 9 jezior, nad którymi znajdują się ośrodki wypoczynkowe. W pobliżu Stęszewa przebiega granica Wielkopolskiego Parku Narodowego.
Stęszew jest zaliczany do aglomeracji poznańskiej.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od początku XV wieku. Po raz pierwszy wymieniona została w łacińskim dokumencie z 1315 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Stossewo”. W 1373 „Stanschewo”, 1379 „Stanschewo”, 1380 „Stanschevo”, 1390 „super oppido Stęszewo”, 1394 „Staszewo”, 1397 „Stanssewo”, 1398 „Stanssewo”, 1400 „Stanszewo”, 1403 „Stanszew”, 1406 „Stanszow”, 1408 „opido Stanszewo”, 1419 „Staszow”, 1421 „Stąszewo”, 1424 „Stanschow”, 1432 „Staschow”, 1442 (według zachowanej kopii z 1493) „Sthaschowo”, 1470 „Sthanschewo”, 1473 „in Stanschewo”, 1476 „Stanschew”, 1489 „Stansew”, 1507 „Staschoff”, 1510 „Stanschewo”, 1530 „Stasschewo opidum”, 1553 „Steshow”, 1563 „Sthąnszew”, 1567 „Sthęszew”, 1576 „Stheszew”, 1577 „Steszewo”, 1580 „Steszew”, 1669 „Steszewo”, 1676 „Stęszew”, 1789 „Stęszew”.
Według językoznawców, wydawców encyklopedycznego słownika „Słownika historyczno-geograficznego województwa poznańskiego w średniowieczu” nazwa miejscowości Stęszew pochodzi od nazwy osobowej, antroponimu „Stęsz, Stąsz” z dodanym sufiksem „-ewo, -owo”. Wśród ludu używano także gwarowych odmian „stęšef, -va, stęšeski”. Od nazwy miejscowej Stęszew, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Stęszewskich, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości.
Po rozbiorach Polski odnotowano niemiecką nazwę „Steinsow" oraz polską nazwę „Stęszewo". W 1846 odnotowano nazwę „Stęszewo”, 1890 „Stęszew al. Stęszewo, urzęd. Stęszewo, mto” .
Historia Tereny, na których powstała miejscowość były jednak zasiedlone wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Archeolodzy w pobliżu miejscowości, na brzegu rzeki Samicy, ok. 1200 metrów na północny zachód od miasta, odnaleźli fragmenty naczyń z IX-XI oraz XII-XIII wieku. Natomiast na dziedzińcu szkoły przy ul. Szkolnej odnaleziono fragment naczynia z XIV-XV wieku. W kolejnym miejscu odnaleziono również siekierę, fragment miecza, grot włóczni oraz grot oszczepu z XIII-XV wieku. Na wzgórzu na północ od miasta, w pozostałościach po kopcu, na którym stał zamek zburzony w XVII wieku, który został rozebrany całkowicie w XIX wieku znaleziono także fragmenty naczyń, fragment kafla oraz miecz.
Stęszew dawniej leżał na ważnym szlaku handlowym biegnącym do Wielkopolski ze Śląska. W 1370 roku król polski Kazimierz III Wielki nadał mu prawa miejskie. Dokument lokacyjny Stęszewa nie zachował się. W 1796 mieszczanie zeznali, że ich „prastary” przywilej miejski spłonął w pożarze w 1772 ale posiadają oni jego odnowienie z 1776. Dokument ten jednak nie zachował się do czasów dzisiejszych. Nie jest znana również data lokacji. Nie można wykluczyć, że miasto założył już na przełomie XIII i XIV wieku Mikołaj z Gostynia, domniemany ówczesny posiadacz Stęszewa.
Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Pierwotnie była wsią, a od XIV wieku miastem szlacheckim własnością polskiej szlachty. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim. W 1445 miejscowość znajdowała się w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1390 notowana jako miasto. W 1315 była siedzibą własnej parafii, a od 1510 dekanatu.
Zachowały się zapisy o mieszkańcach pochodzące z historycznych zapisów sądowych. W 1394 Hincza i inni mieszczanie ze Stęszewa wraz ze swym panem Przedpełkiem kasztelanem międzyrzeckim toczyli proces ze Stroszynem Wyskotą z Oporowa o konie. W 1390 burmistrz i rajcy zobowiązali się płacić czynsz ze Stęszewa zapisany przez dziedzica Przedpełka. Dokument oficjała poznańskiego w tej sprawie opatrzono także pieczęcią miasta. W 1407 wzmiankowano o dokumencie burmistrza i rajców stęszewskich w sprawie powzdania dóbr przez [kmieć|kmieci]] - Mikołaja Glusa oraz Michała.
W 1458 miasto wystawiło 6 żołnierzy na wyprawę na Malbork w czasie wojny trzynastoletniej z zakonem krzyżackim.
Stęszew był miastem prywatnym i często zmieniał właścicieli. W latach 1373–76 właścicielem był kasztelan międzyrzecki Przedpełko ze Stęszewa, 1397–1432 Mościc ze Stęszewa kasztelan poznański, 1429-32 dziedzicem został syn Mościca Przedpełko, 1446–68 chorąży poznański Mikołaj Stęszewski z Bnina. Później dziedzicami byli kolejno: Bnińscy, Myjomscy, Dębowscy, od 1580 Gułtowscy, 1595 Pawłowscy, 1642 Manieccy, a potem Szczanieccy i Broniszowie. W 1700 Dorota Jabłonowska córka Piotra Bronisza wniosła dobra stęszewskie w wianie kasztelanowi krakowskiemu ks. Antoniemu Barnabie Jabłonowskiemu.
W 1408 odnotowani zostali imiennie burmistrz oraz rajcy. W 1510 mieszczanie ze Stęszewa uprawiali łany opustoszałe we wsiach Witobel (obecnie to Witobel) i Krąpiewo (obecnie to Krąplewo). W 1514 przy okazji procesu o bydło imiennie odnotowano mieszczan stęszewskich. Byli to Maciej Gluch, Michał, Maciej, Stanisław Passer, Krajka, Małgorzata, Wojciech Lopka, Łukasz szewc, Jan, Wojciech burmistrz, Wojciech Sapieński, Michał, Maciej, Jan Głodnik, Bartłomiej Doszdala, Marcin Szych, Jakub Skierna, Szymon Gałeczka, Małgorzata, Katarzyna Margwaska, Michał Pythek, Masza Jakubkowa, Marcin Kaperek, Wojciech Pokrywka, Jan Jaskółka, Tomasz Skubata, Szymanowa, Jakub Łuszczek, Pany, Anna, Wojciech kowal, Stanisław Naszalka, Jadwiga Szoleczyna, Małgorzata Koczonkowa, Mikołaj Pakosz, Maciej Betlej (odczyt niepewny), Michał Kosz, Maciej młynarz, Frąckowa, Maciej, Stefanowa, Tomasz łaziebnik, Wojciech Tatuka, Jan Kulary, Stanisław Zimny, Maciej, Marcin Wytczasz, Wawrzyniec Zolacz, Maciej Gozdołek, Maciej Pastuszka, Jakub Trzanka, Wojtek, Michał, Janek, Mikołaj, Michał, Jan Materna, Piotr Bednarek, Świętosław Chromy, Mikołaj Dzieliwiasz, Michał Byczek, Wawrzyniec, Jan Glybosz, Mikołaj, Klara, Piotr Zielonek, Maciej Koziełek, Maciej Słaby, Jan rajca, Maciej Czech, Wojciech Tyrak, Michał Kroch i Wojciech Niedbała. Poddany Hieronima Mosińskiego; Andrzej Grudziński z Sowińca oświadczył, że zadośćuczynili mu oni za zajęte im bydło.
Szpital Już w XV wieku w mieście także istniał miejscowy szpital oraz kaplica św. Ducha, a potem św. Anny. Znajdował się on na przedmieściu na południe od miasta. W 1481 Maciej prepozyt szpitala św. Ducha pod Stęszewem toczył proces sądowy z Andrzejem plebanem w Łodzi.
Pod koniec XV wieku szpital odnotowano przy okazji epidemii, zarazy. W 1489 Maciej z Bnina dziedzic w stęszewski, zważywszy na niedostatek dochodów kościoła kolegiackiego w Stęszewie oraz na wyludnienie okolicznych wsi przez zarazy, poprosił oficjała poznańskiego o złączenie z kościołem kolegiackim szpitala św. Ducha, którego był patronem, a który wakował po śmierci prepozyta Kaspra z Ponieca. Oficjał dokonał tego, zastrzegł jednak, że dochody szpitala mają odtąd należeć do kościoła kolegiackiego, a prepozyt tego kościoła miał nadal, tak jak dotychczas, utrzymywać specjalnego kapłana, który powinien w kościele szpitalnym św. Ducha odprawiać tygodniowo trzy msze: pierwszą za zmarłych, drugą do NMP, a trzecią za grzechy fundatorów. Prepozyt miał według tej umowy zarządzać szpitalem oraz utrzymywać w nim 4 ubogich, a także kobietę, która będzie im prała szaty oraz gotowała posiłki.
Szkoła W mieście od pierwszej połowy XV wieku istniała także miejscowa szkoła. W 1403 odnotowany został jako świadek w sądzie Tomisław pleban w Stęszewie, który w 1408 toczył proces sądowy ze starszym, burmistrzem i rajcami o prawo patronatu szkoły stęszewskiej. W 1427 odnotowano Jana rektora szkoły w Stęszewie, który zastąpił w sądzie szlacheckim Przedpełka ze Stęszewa. W 1431 odnotowany został Piotr sukcentor szkoły w Stęszewie. .
Wobec wcześniejszych wzmianek o szkole miejskiej wzmianka z XIX wiecznego Słownika geograficznego Królestwa Polskiego o tym, że pierwsza miejska szkoła parafialna powstała w 1460 z uposażenia przez Mikołaja ze Stęszewa jest więc nieścisła. Zapis z 1460 dotyczy tylko uposażenia szkoły w Stęszewie. Mikołaj zapisał rektorowi szkoły jedną grzywnę rocznie z dochodów miasta Stęszewa.
Handel i rzemiosło W mieście rozwijał się handel i rzemiosło. Według dokumentów podatkowych z 1580 mieszkańcy płacili 6 grzywien szosu; po 24 groszy od 3 szynkarzy, po 6 gr. od 6 komorników, po 15 gr. od 3 krawców, 2 szewców, piekarzy, kołodziejów i rzeźników, a także od bednarza, kuśnierza, budowniczego, tkacza, kowala i rybaka. Opłata od 10 łanów roli miejskiej wynosiła 30 groszy. W sumie miasto płaciło 81 złotych i 21 groszy szosu oraz 273 złp. czopowego.
Miasto rozwijało się dynamicznie aż do najazdu Szwedów i wojny siedmioletniej. Prywatne miasto szlacheckie Steszew położone było w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Wielkopolska t. I, Warszawa 1883, s. 55..
Zabory Polski W 1793 roku miasto dostało się pod panowanie pruskie. W 1799 roku Dorota Jabłonowska sprzedała miasto księciu Wilhelmowi VI Orańskiemu, przyszłemu królowi zjednoczonej Holandii i Belgii, a następnie trafiło do spadkobiercy.
W 1645 spalono na stosie w Poznaniu Reginę Boroszkę ze Stęszewa. Według zeznań wymuszonych torturami była ona czarownicą, która spółkowała z lokalnym diabłem PacholicąBarbara i Adam Podgórscy, Encyklopedia demonów, Wydawnictwo Astrum, Wrocław, 2000, s.287, .
Miasto wymienione zostało w powiecie poznańskim w XIX-wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. Znajdowały się w niej wówczas 130 domy zamieszkiwane przez 314 rodzin, w sumie 1506 mieszkańców w tym 714 mężczyzn i 792 kobiet. Pod względem wyznania 1315 katolików i 121 protestantów oraz 70 wyznawców judaizmu. Miejscowość liczyła 871 hektarów w tym 784 roli oraz 37 łąk. W mieście znajdował się kościół parafialny oraz kaplica katolicka, szkoła, szpital, urząd stanu cywilnego, apteka, 2 lekarzy oraz urząd pocztowy.
II RP Od 1922 roku Stęszew należał do powiatu poznańskiego. W okresie okupacji hitlerowskiej stęszewską ludność wywożono do robót przymusowych i do obozów koncentracyjnych. Koniec niemieckiej okupacji Stęszewa i okolic nastąpił w styczniu 1945 roku. Do 2018 roku w mieście istniała ulica 25 Stycznia, której zmieniono nazwę na Księżnej Doroty Jabłonowskiej.
PRL W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
W czasach Polski Ludowej, do lutego 1986 rokuUchwała nr 192 Rady Ministrów z dnia 2 grudnia 1985 r. w sprawie zaliczenia dróg do kategorii dróg krajowych (), w mieście krzyżowały się drogi państwowe nr 40, będąca częścią drogi międzynarodowej E83 oraz nr 44.
W latach 80. oddano do użytku obwodnicę centrum miasta, znajdującą się w ciągu ówczesnej trasy E83.
30 czerwca 2013 roku w parku przy ulicy Poznańskiej odsłonięto tablicę umieszczoną na obelisku upamiętniającą istnienie w tym miejscu ewangelickiego kościoła św. Zofii. Umieszczono na niej tekst: „W tym miejscu w latach 1900-1961 stał kościół ewangelicki pw. Św. Zofii. Wzniesiony był według projektu prof. A.F. Bindera z Fundacji wielkiej księżnej Zofii – ówczesnej właścicielki Stęszewa. Uszkodzony podczas wojny w 1945 roku. Rzym-Kat. parafia pw. Św. Trójcy”.
Transport Drogi W pobliżu miasta biegnie droga ekspresowa S5 (E261) Poznań – Wrocław oraz rozpoczyna się droga krajowa nr 32 do Zielonej Góry. Przez Stęszew przebiegają także drogi wojewódzkie nr 306 z Dymaczewa Nowego przez Buk do Lipnicy i 311 z okolic Czempinia do Komornik i autostradowej obwodnicy Poznania.