Prekarium, l.m. prekaria (łac. precarius – „wyproszony, dany z łaski”; preco – „proszę”) – nieodpłatne oddanie rzeczy (najczęściej nieruchomości gruntowej) lub prawa (np. służebności osobistej) drugiej osobie do używania, na jej prośbę, z możliwością odwołania w dowolnym czasie. Instytucja nie jest uregulowana w polskim prawie cywilnym.
Z uwagi na swą nieodpłatność oraz przekazanie rzeczy jedynie do korzystania, w starożytnym Rzymie prekarium było zbliżone do użyczenia. Nie było jednak kontraktem, choć widoczne jest podobieństwo do kontraktów realnych. Prekarium mogło zostać odwołane w każdej chwili. Wówczas prekarzysta miał obowiązek dokonać zwrotu tej samej rzeczy w stanie niepogorszonym, z uwzględnieniem zużycia wynikającego z normalnego używania. Odpowiadał przy tym zarówno za szkodę wyrządzoną umyślnie (dolus), jak i nieumyślne (culpa lata, culpa levis).
W realiach średniowiecznych prekaria pełniły istotną funkcję w procesie kształtowania zależności społecznych i gospodarczych. Stanowiły instrument umożliwiający uzyskanie ochrony i stabilizacji ekonomicznej, zwłaszcza w warunkach postępującej feudalizacji i ograniczania swobody osobistej zarówno chłopów, jak i niższego rycerstwa.
Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Toruniu: „Nie każde zachowanie, na mocy którego określona osoba uzyskuje prawo do nieodpłatnego korzystania z rzeczy, jest użyczeniem. [...] Współcześnie władztwo prekaryjne występuje w sytuacjach, gdy jedna osoba chce drugiej wyświadczyć przysługę, kierując się grzecznością lub względami humanitarnymi. Prekarium nie jest stosunkiem prawnym, strony nie składają oświadczeń woli i nie chcą przez to wywoływać skutków prawnych, a ich relacja ma charakter tylko faktyczny. [...] Właściciel może w każdej chwili rzecz odebrać prekarzyście, któremu nie przysługuje żadna ochrona prawna”Wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z 28.01.2015 r., VIII Ca 602/14, LEX nr 1731133..
Rodzaje Precaria data (łac. datus – „dany”) – forma związana z trudnościami gospodarczo-fiskalnymi władzy oraz Kościoła. Władcy i instytucje kościelne dysponowali rozległymi, niewykorzystywanymi obszarami ziemi, które oddawano w użytkowanie osobom niższych stanów (np. chłopom, zasadźcom). W zamian uzyskiwano czynsz oraz świadczenia o charakterze osobistym (np. prace transportowe, budowlane). Forma ta była rzadko stosowana wobec rycerstwa, ze względu na jej, uznawany za niehonorowy, charakter. Precaria oblata (łac. oblatus – „ofiarowany”) – polegała na symbolicznym przekazaniu ziemi Kościołowi, motywowanym względami religijnymi i przekonaniem o uzyskaniu opieki lub pomyślności. Przykładem tego typu aktu jest dokument Dagome iudex przypisywany Mieszkowi I. W zamian za ochronę lub wsparcie duchowe uiszczano określone świadczenia pieniężne (np. świętopietrze). Precaria remuneratoria (łac. remuneratio – „wynagrodzenie”) – forma polegająca na przekazaniu własnej ziemi w zamian za uzyskanie jej ponownego nadania (często w większym zakresie) dożywotnio, z możliwością dziedzicznego użytkowania przez rodzinę. Po śmierci pierwotnego właściciela własność przechodziła definitywnie na rzecz drugiej strony. Rozwiązanie to mogło wynikać z trudnej sytuacji ekonomicznej (np. zadłużenia, niedostatku ziemi) albo z potrzeby uzyskania ochrony w warunkach rozwijających się stosunków feudalnych.
Zobacz też Komendacja
Przypisy
Bibliografia Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna: średniowiecze, PWN, Warszawa 1975.
Linki zewnętrzne Funkcje i stosowanie "precarium" wrzymskim prawie klasycznym Precarium a klientela Darowizna remuneratoryjna w rzymskim prawie pandektowym i XIX-wiecznym ustawodawstwie niemieckim Korzystanie z rzeczy użyczonej w prawie rzymskim
Kategoria:Prawo kanoniczne Kategoria:Prawo w średniowieczu