thumb|Spotkanie Abrahama z Melchizedekiem, Dirk Bouts thumb|Spotkanie Abrahama z Melchizedekiem, Peter Paul Rubens, ok. 1625 roku, The National Gallery of Art, Washington Melchizedek (hebr. מַלְכִּי־צָדֶק) – postać biblijna pojawiająca się w Księdze Rodzaju 14,18-20, przedstawiona jako kapłan El-Eljona („Boga Najwyższego”) i król Szalemu (Salemu, prawdopodobnie obecnej Jerozolimy). Wyniósł chleb i wino na powitanie Abrama przybywającego po wygranej bitwie. Zgodnie z tradycyjnie przyjętą datacją epoki patriarchów Izraela, uznawaną np. przez Williama F. Albrighta oraz Albrechta Alta, Melchizedek, jako współczesny Abrahamowi, żył na początku drugiego tysiąclecia p.n.e.
W Starym Testamencie wspominany jest także w Ps 110,4. W judaistycznej literaturze mądrościowej (hebr. hazal) okresu od Drugiej Świątyni aż do VI w. n.e., imię Melchi-sedek (hebr. מלכי־צדק) rozumiane było jako przydomek syna Noego, SemaTargum Yonatan oraz Targum Yerushalmi do Księgi Rodzaju (Bereishith) 14:18-20. Talmud Bawli do traktatu Nedarim (Naszim) 32b i inne..
W chrześcijaństwie, zgodnie z Listem do Hebrajczyków, Jezus Chrystus jest postrzegany jako arcykapłan na wieki na wzór Melchizedeka (Hbr 6,20), który przejął na zawsze rolę Arcykapłana judaizmu i Mesjasza.
Znaczenie imienia Leksykon biblijny tłumaczy imię Melchizedek jako „król sprawiedliwości” lub „mój król [jest] sprawiedliwością”. Giuseppe Ricciotti dopatruje się tu natomiast podobieństwa do imienia jebuzyckiego króla Jerozolimy, Adonisedeka, i uważa, że ma to związek z kultem w Jerozolimie jakiegoś boga Sedeq („sprawiedliwy”).
W judaizmie Historia biblijna o Melchizedeku w judaizmie tradycyjnie jest uznawana nie za wytwór redaktorów Biblii, lecz jako zapis starej tradycji jerozolimskiej. Argumentem, według Jewish Encyclopedia, jest to, że znana była Józefowi Flawiuszowi (Wojna Żydowska VI,10). Szczególne znaczenie postać Melchizedeka miała dla misyjnie nastawionych autorów diaspory żydowskiej w Aleksandrii, którym zależało na łatwiejszym pozyskiwaniu prozelitów bez konieczności wymagania od nich obrzezania. Melchizedek uosabiał dla nich postać wyznającą monoteizm w czasach jeszcze przed Abrahamem albo wręcz, jak Henoch, poza narodowością żydowską. Był stawiany na równi z Eliaszem, Mesjaszem synem Józefa (tzn. Jezusem) oraz Mesjaszem synem Dawida (por. Psalmu 104,2)Por. Suk. 52b, gdzie „Kohenẓedek” powinien brzmieć „Malkiẓedek”.. Natomiast rabini należący do późniejszych pokoleń, nastawieni antagonistycznie do judaizmu aleksandryjskiego, raczej widzieli w Melchizedeku Sema, przodka Abrahama. Tak właśnie widziała go judaistyczna literatura mądrościowa (hebr. hazal) okresu od Drugiej Świątyni aż do VI w. po Chr., imię Melchi-sedek (hebr. מלכי־צדק) rozumiane było jako przydomek syna Noego, SemaTargum Jonatana oraz Targum Targum Pseudo-Jonatana (Jeruszalmi I) do Księgi Rodzaju (Bereishith) 14:18-20. Talmud Bawli do traktatu Nedarim (Naszim) 32b i inne. szczególnie w targumach: Jonatana, Pseudo-Jonatana (Jeruszalmi I) oraz w Talmudzie babilońskim.
Postać Melchizedeka wykorzystuje też powstała w starożytnej Etiopii Księga Adama i Ewy, zawierająca mieszankę wierzeń judaizmu i religii egipskich przypisywanych sekcie nazwanej później melchizedekitami. Ślady tej sekty widoczne są we wczesnochrześcijańskiej literaturze, gdzie przedstawiona jest jako czcząca w Melchizedeku wielką niebiańską moc, wyższą od JezusaPor. Epifaniusz z Salaminy, „Panarion”, t.I,1-9; Hipolit Rzymski, „Refutatio Hæresium,” VII,36, x.20; pseudo-Tertulian, 48; Augustyn, „De Hæresibus,” 34)..
Melchizedek był częstym, bogatym w symbolikę, tematem w apokaliptyce. Znaleziony w Kumran midrasz eschatologiczny 11QMelch (11Q13) z przełomu er ukazuje Melchizedeka jako niebiańskiego wybawcę czasów ostatecznych, gdzie został określony terminami El i ElohimWprowadzenie do literatury międzytestamentalnej, ks.St. Mędala CM Kraków 1994, The Enigma Press, s. 80.. Słowiańska Księga Henocha opisuje cudowne narodziny Melchizedeka z Sefonim, żony kapłana Nira, która poczęła bez udziału męża i zmarła przed porodem. Melchizedek został zabrany do raju i w ten sposób uchroniony przed potopem, by stać się przewodniczącym kapłanów w czasach ostatecznych.
W egzegezie rabinackiej były również obecne mesjańskie interpretacje Ps 110,4, jednak zarzucono je w wyniku kontrowersji z chrześcijaństwem. „Kapłana na wzór Melchizedeka” identyfikowano z Dawidem, Ezechiaszem, zwykle jednak sytuację opisaną w Psalmie odnoszono dosłownie do Melchizedeka i Abrahama. Targum Onkelosa i 1QapGen (1Q20) wyjaśniają, że to Melchizedek złożył dziesięcinę Abrahamowi, temat ten przewija się później w literaturze rabinackiej. Według Targumu Jeruszalmi I i Targumu Jonatana Melchizedek to Sem, syn Noego (później interpretację taką podziela np. żydowski komentator Biblii i Talmudu, Raszi). Według Rabbiego Zachariasza Sem był kapłanem Boga Najwyższego, jednak utracił ten przywilej na rzecz Abrahama, co autor popiera cytatem z Ps 110,4. Późny targum do Psalmów zaciera w Ps 110,4 imię Melchizedek, w czym dostrzegalna jest tendencja polemiczna wobec chrześcijaństwa. W późniejszym okresie w judaizmie ponownie pojawiają się interpretacje mesjańskie.
Filon z Aleksandrii (20 przed. Chr. – 50 po Chr.) pisał o Melchizedeku jedynie przy okazji w Alegoriach praw III, 79-82Polskie wydanie: . Zgodnie ze swoim zainteresowaniem Platonem i wykorzystywaniem jego filozofii do interpretacji Tory, pominął niemalże znaczenie Melchizedeka jako osoby historycznej, tłumaczył zaś jego postać jako uosobienie filozoficznego królewskiego umysłu (gr. Βασιλευς νους) i słowa-logosu (λογος). W De Abrahamo 235n wspomniał o nim jako o przyjacielu Abrahama, a w De Congressu Eruditiones Gratia 99 interpretował Melchizedeka jako tego, który sam dla siebie był uczniem i nauczycielem (o αυτομαθη και αυτοδιδακτον) wiedzy Boga i którego posługa kapłańska polegała właśnie na wprowadzaniu w wiedzę Boga.
Józef Flawiusz (37 – ok. 100 po Chr.) pisał o Melchizedeku w Wojnie Żydowskiej 6, 438 oraz w Dawnych dziejach Izraela 1, 189n. Uznaje go jako postać historyczną, tak samo jak za historyczne uznaje uprowadzenie Lota, które przypisuje dynastii Kananejczyków. Opisuje go jako założyciela i pierwszego kapłana miasta Jerozolimy, które zawdzięcza mu swą nazwę: Ιεροσόλυμα = ιεροι (ieroi) oraz Σαλήμ (Salim). Wywodzi cechy jego osobowości z imienia. Nazywa go „królem sprawiedliwym”. Jego interpretacja ma jednak charakter racjonalistyczny i moralny, dlatego podobnie jak egzegeza rabinistyczna, odmiennie od opisu w Księdze Rodzaju 14, wysuwa na plan pierwszy Abrahama i jego cnoty.
W chrześcijaństwie Egzegeza biblijna Stary Testament W Księdze Rodzaju Melchizedek pojawia się po opisie zwycięskiego czynu zbrojnego Abrama, kiedy ten w wyniku zwycięstwa nad koalicją Kedorlaomera odbił z niewoli swojego bratanka, LotaPor. Rdz 14,12; jednocześnie w Rdz 13,8 oraz 14,14.16 tekst nazywa go bratem, tak też przekłada angielska Biblia króla Jakuba, natomiast Biblia Tysiąclecia tłumaczy słowem krewny. W języku semickim termin brat jest szerszym pojęciem niż w innych językach i jest zbliżone właśnie do słowa krewny. Por. , i zdobył liczne łupy. Melchizedek wyszedł wtedy na spotkanie patriarchy i pobłogosławił go. Melchizedek miał wynieść chleb i wino, co zapewne oznacza zawarcie przymierza podczas wspólnego posiłku (por. Rdz 31,44-46; Joz 9,12-15). Następnie Abram złożył Melchizedekowi dziesięcinę, co sugeruje, że w tym przymierzu Abraham był stroną proszącą i pragnął wejść w status protekcji.
Melchizedek miał być królem Szalemu. Według tradycji samarytańskiej i Hieronima chodzi o Salim, wspomniane w J 3,23, a miejscem spotkania była góra Garizim. Bardziej prawdopodobna jest jednak tradycja żydowska, identyfikująca Szalem z Jerozolimą. W Ps 76,3 Szalem jest zidentyfikowane z Syjonem. Najprawdopodobniej autor chciał uniknąć użycia nazwy „Jeruzalem” ze względu na jej konotacje pogańskie, dlatego pominął pierwszy człon. Pozostawiana nazwa kojarzyła się ze słowem š-l-m, „cały, nietknięty, ocalony”, także „pokój” (por. szalom).
Według opinii licznych biblistów cały opis pierwotnie odnosił się do spotkania Abrama z królem Sodomy. Wprowadzenie na jego miejsce postaci Melchizedeka byłoby późniejszą interwencją redakcyjną. Jednym z argumentów jest to, że fragment Rdz 14,18-20 zdaje się sztucznie oddzielać poświęcone temu właśnie spotkaniu wersety 17 i 21. Nagłego pojawienia się Melchizedeka nie da się łatwo wytłumaczyć, a podejmowane próby oparte są na domysłach.
Fakt istnienia Melchizedeka nigdy jednak nie budził zbyt dużych wątpliwości biblistów. Autor znał tradycję o istnieniu władcy jebuzyckiej Jerozolimy o tym właśnie imieniu. Tradycję tę przekazuje również Ps 110,4, ukazujący króla jako następcę Melchizedeka. Jest to psalm uznawany za bardzo stary, na co wskazuje jego archaiczne, ugaryckie słownictwo, wielu datuje go na czasy Salomona. Psalm ten, według L. Sabourina, jest wyrazem przeniesienia na Dawida kananejskiej tradycji króla-kapłana. Tadeusz Brzegowy sugeruje, że opis spotkania Abrama z Melchizedekiem miał pokazywać, że już patriarcha Izraela uniża się przed poprzednikiem przyszłego Pomazańca, co stanowiło uprawomocnienie monarchii w oczach ludu.
Związek tych dwóch źródeł tradycji o Melchizedeku, Rdz 14,18-20 i Ps 110,4, nie jest jasny. Nie wiadomo, czy autorzy czerpali z tej samej tradycji o Melchizedeku, czy dwóch niezależnych. Możliwe jest nawet, że sam psalm był źródłem tradycji zawartej w Księdze Rodzaju. Jeśli Rdz 14,18b („był on kapłanem Boga Najwyższego”) jest glosą, dodaną pod wpływem tradycji kapłańskiej, która prawo do sprawowania funkcji kultowych przyznawała jedynie kapłanom, to inspiracją takiej wzmianki mógł być właśnie Ps 110,4. Odwrotną hipotezę, że Ps 110,4 jest glosą dodaną pod wpływem Rdz 14,18b, Michał Peter uznaje za mało prawdopodobną, biorąc pod uwagę archaiczny charakter psalmu.
Psalm ukazuje króla Dawida, pomazańca, jako wypełniającego chwalebną rolę Melchizedeka:
W okresie po Niewoli psalm ten podtrzymywał nadzieję Izraelitów na przyjście Mesjasza-Zbawiciela, który by łączył posługę kapłańską, religijną, z władzą polityczną, królewską. Połączenie tych dwóch urzędów zapowiadali też prorocy: Jeremiasz i Zachariasz (por. Jer 33,14-22; Za 3-6). Władzę królewską dla najwyższego kapłana Izraela postulowali Machabeusze (por. 1 Mch 10,20.65; 14,41.47) oraz redaktorzy Testamentów Dwunastu Patriarchów, zwłaszcza w Testamencie Lewiego. Niekiedy, odwrotnie, postulowano urząd arcykapłański dla króla.
Nowy Testament List do Hebrajczyków (7,11-16) identyfikuje „kapłana na wzór Melchizedeka” z Ps 110,4 z Chrystusem. Ma to wykazać, że Chrystus, podobnie jak Melchizedek, jest jednocześnie królem i kapłanem, więc nie potrzeba oczekiwać oprócz niego jeszcze Mesjasza-kapłana z pokolenia Lewiego. Melchizedek – jak opisuje go autor Listu do Hebrajczyków – nie posiadał ani ojca, ani matki. Ten fakt, interpretując go na zasadzie fikcji literackiej jako atrybut wieczności, List do Hebrajczyków wykorzystuje, aby ukazać podobieństwo Melchizedeka do Jezusa Chrystusa. Melchizedek, bez rodowodu, nie ma ani początku dni, ani też końca życia (Hbr 7,3), jest typem Chrystusa, którego kapłaństwo jest w podobny sposób niepowtarzalne. Ponieważ po nikim nie dziedziczy po urzędu, otrzymał go bezpośrednio od Boga. Jako że Abraham, przodek Lewiego, złożył dziesięcinę Melchizedekowi, to arcykapłan na wzór Melchizedeka przewyższa kapłaństwo lewickie. Chrystus przewyższa jednak także Melchizedeka – to Melchizedek jest „upodobniony do Syna Bożego” (Hbr 7,3), a nie odwrotnie.
Patrystyka