thumb|Widok wsi Czarże z przeciwległego brzegu Wisły thumb|Widok na Dolinę Dolnej Wisły z drogi Gzin-Czarże thumb|Dolina Wisły k. wsi Mozgowina thumb|Wydobycie piasku w Gzinie Dolnym thumb|Łąki Małej Kępy Dąbrowa Chełmińska – gmina wiejska w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim. Siedzibą gminy jest Dąbrowa Chełmińska. W latach 1975–1998 gmina administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.

Położenie Gmina Dąbrowa Chełmińska jest jedną z ośmiu gmin tworzących powiat bydgoski. Graniczy z gminami: Unisław, Zławieś Wielka oraz przez Wisłę z miastem Bydgoszczą i z gminą Dobrcz. Gmina stanowi 8,9% powierzchni powiatu.

Pod względem fizyczno-geograficznym gmina położona jest w trzech mezoregionach: część centralna na Pojezierzu Chełmińskim, południowa w Kotlinie Toruńskiej, a północno-zachodnia w Dolinie Fordońskiej.

Charakterystyka Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 gmina Dąbrowa Chełmińska ma obszar 124,62 km², w tym: lasy (48%): 6 019,7 ha użytki rolne (42%): 5 184,6 ha, w tym grunty orne 3 887,6 ha tereny zurbanizowane (4,5%): 566,7 ha wody powierzchniowe (3,5%): 443,2 ha inne (2%): 287,8 ha

Morfologia Gmina charakteryzuje się rzeźbą młodoglacjalną ukształtowaną podczas fazy kujawskiej i krajeńsko-wąbrzeskiej zlodowacenia bałtyckiego. Pod względem morfologicznym wschodnią i północną część gminy zajmuje falista wysoczyzna morenowa o wysokości bezwzględnej 90–100 m n.p.m., a część wschodnią – dolina Wisły. Obie formy rozdziela zbocze doliny (w rejonie Ostromecka zwanym Zboczem Mariańskim) o wysokości względnej dochodzącej do 60 m, rozczłonkowane dolinkami i parowami denudacyjnymi o głębokościach do 50 m i długościach do 2 km.

W okolicy Czemlewa i Dąbrowy Chełmińskiej na wysoczyźnie morenowej występują kemy. Są to pagórki i drobne wały o wysokości 4–7 m, zbudowane z warstwowanych mułków, piasków i żwirów. Od okolic Gzina w kierunku na Linię i Rzęczkowo ciągnie się piaszczysta równina sandrowa, częściowo zwydmiona, porośnięta lasem. Szlak sandrowy częściowo rozcina też wysoczyznę morenową na zachód od wsi Dąbrowa Chełmińska-Wałdowo Królewskie. Utwory eoliczne – zalesione wydmy piaszczyste o wysokościach do 20 m występują w Kotlinie Toruńskiej w południowej części gminy.

Dolina Wisły wykształcona została u schyłku plejstocenu i w holocenie, wskutek utorowania przez Wisłę szlaku odpływu wód ku północy w dawnej rynnie sandrowej Chełmno-Fordon (Fordoński Przełom Wisły). Wahania poziomu Bałtyku były przyczyną wcinania się Wisły i pogłębiana doliny, a w późniejszym okresie meandrowania rzeki i powstania szerokiego dna, zalewanego w czasie powodzi. Na terasie zalewowej Wisły poza starorzeczami i mokradłami istnieje gęsta sieć rowów odwadniających. W miejscach zanikających i zanikłych jezior oraz w zagłębieniach wytopiskowych występują bagna.

Wody powierzchniowe Głównym elementem sieci hydrograficznej gminy Dąbrowa Chełmińska jest rzeka Wisła. Wzdłuż jej koryta znajduje się ciąg starorzeczy, którym towarzyszą zbiorowiska Łęgowe, wierzbowo-topolowe, okresowo zalewane przez rzekę. Największym akwenem w gminie jest jezioro Skrzynka (11 ha), a do mniejszych należą: Czarże, Duża Reptówka, Jezioro Ostromeckie czy Wielka Łacha. Jeziora te posiadają w 20-60% brzegi bagienne i pokryte są dość zwartą roślinnością wodną. W dolinie Wisły zlokalizowane są obszary wysokiego zagrożenia powodzią.

Gleby Na wysoczyźnie morenowej zbudowanej z utworów gliniastych i gliniasto-piaszczystych wykształciły się stosunkowo urodzajne gleby brunatne i płowe. Jedynie w okolicy Czemlewa i Dąbrowy Chełmińskiej występuje morena denna bardziej piaszczysta, na której występują gleby słabogliniaste, porośnięte lasem. Tereny sandrowe oraz piaszczyste terasy doliny Wisły zajmują gleby rdzawe i bielicowe, przydatne dla gospodarki leśnej. W zagłębieniach wytopiskowych wykształciły się gleby bagienne i murszowe. W dolinie zalewowej Wisły występują mady, a miejscami gleby torfowe. Udział gleb klas bonitacyjnych I-IV w ogólnym areale użytków rolnych wynosi 77%, w tym mady – 35%. Najżyźniejsze gleby położone są na wysoczyźnie morenowej w środkowej części gminy (Bolumin, Nowy Dwór, Gzin).

Lasy Lasy na terenie gminy, w przeważającej części państwowe, znajdują się w zarządzie Nadleśnictwa Toruń i pełnią w większości funkcje ochronne (glebochronne i wodochronne). Dominującymi gatunkami drzewostanu są: sosna (82%), dąb (6%), i brzoza (4,5%). Spośród typów siedliskowych przeważają: bór świeży (37%), bór mieszany świeży (30%) i las mieszany świeży (17%). Lasy zajmują piaszczyste terasy doliny Wisły w okolicy Ostromecka i Słończa, równinę sandrową i piaszczyste obszary moreny dennej w okolicy Czemlewa, Dąbrowy Chełmińskiej i Ołowic oraz zbocza doliny Wisły. Przeważają lasy iglaste i mieszane, a liściaste zachowały się głównie w parowach oraz miejscami na wysoczyźnie morenowej i na terasie zalewowej.

Surowce mineralne Na terenie gminy występuje 7 rozpoznanych złóż kopalin pospolitych, z których eksploatowane jest jedynie złoże piasku w Gzinie Dolnym.

Demografia Według danych z 30 czerwca 2004 gminę zamieszkiwało 7058 osób, według danych z 31 grudnia 2011 roku – 7792 osobyLudność w gminach według stanu w dniu 31.12.2011 r. na stronie www.stat.gov.pl (GUS - portal informacyjny) [dostęp 14-08-2012]., a 31 grudnia 2014 roku – 8033 mieszkańców. W latach 1995–2013 liczba ludności wzrosła o 1352 mieszkańców, tj. o 17%, co ma związek z procesem suburbanizacji okolic Bydgoszczy. Saldo migracji dla tego okresu wynosiło +944 osoby.

Struktura ludności gminy z 31 grudnia 2012: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 7792 100 3860 49,5 3932 50,5gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 62,5 30,9 31,5 Piramida wieku mieszkańców gminy Dąbrowa Chełmińska w 2014 roku. 600x400px

Podział administracyjny thumb|Tablica informacyjna sołectwa Mozgowina Teren Gminy Dąbrowa Chełmińska podzielony jest na 15 sołectw i 22 wsie: Siedziba sołectwa Wsie Bolumin Bolumin, Boluminek Borki Borki, Dębowiec i Gzin Dolny Czarże część Czarża, Słończ Czemlewo część Czemlewa, część Czarża Dąbrowa Chełmińska część wsi Dąbrowa Chełmińska Gzin Gzin Janowo Janowo Mozgowina Mozgowina, Wielka Kępa Nowy Dwór Nowy Dwór Ostromecko Ostromecko Otowice Otowice, część wsi Dąbrowa Chełmińska Rafa Rafa, Pień Reptowo Reptowo Strzyżawa Strzyżawa, Mała Kępa Wałdowo Królewskie Wałdowo Królewskie W hierarchii sieci osadniczej wyróżnia się stolica gminy – Dąbrowa Chełmińska, która poza siedzibą władz administracyjnych jest głównym centrum usług publicznych. Drugi poziom tworzą wsie: Ostromecko i Czarże, pełniące rolę ośrodków uzupełniających, przy czym w Ostromecku zlokalizowany jest ośrodek kultury i rekreacji o zasięgu ponadgminnym. Trzeci poziom tworzą wsie: Wałdowo Królewskie, Gzin oraz Nowy Dwór. Gmina ma charakter podmiejski, w zasięgu oddziaływania aglomeracji Bydgoszczy.

Statystyka miejscowości w gminie Dąbrowa ChełmińskaStatystyczne Vademecum Samorządowca 2011. Portret miejscowości statystycznych w gminie Dąbrowa Chełmińska (powiat bydgoski, województwo kujawsko-pomorskie) w 2010: Miejscowość statystyczna Zespół miejscowości Liczba ludności2010 Dąbrowa Chełmińska Dąbrowa Chełmińska, Linia Ostromecko Ostromecko, Mała Kępa Czarże Czarże, Nowa Wieś Szlachecka Gzin Gzin, Gzin Dolny, Oktowo Nowy Dwór Nowy Dwór, Reptowo Wałdowo Królewskie Bolumin Bolumin, Bolmin, Boluminek Janowo Czemlewo Strzyżawa Dębowiec Otowice Rafa Słończ Mozgowina Mozgowina, Wielka Kępa Pień Borki

Ochrona przyrody thumb|Rezerwat przyrody Wielka Kępa thumb|Rezerwat przyrody Las Mariański Na terenie gminy Dąbrowa Chełmińska występują wielorakie formy ochrony przyrody: rezerwaty przyrody, park krajobrazowy, pomniki przyrody, użytki ekologiczne, obszary Natura 2000. Około 75% powierzchni gminy objęta jest ochroną.

Rezerwaty przyrody Najwyższymi rangą formami ochrony przyrody na terenie gminy są cztery rezerwaty przyrody: Wielka Kępa (leśny), Las Mariański (leśny), Linje (torfowiskowy), Reptowo (faunistyczny), Chronią one siedliska związane z doliną Wisły: las łęgowy wiązowo-jesionowy, łęg jesionowo-olszowy, grąd subkontynentalny, buczynę niżową, kontynentalny bór mieszany oraz stanowisko lęgowe czapli siwej. Rezerwaty połączone są pieszym szlakiem turystycznym (48,4 km) „Rezerwatów Chełmińskich”, wiodącym z Bydgoszczy-Fordonu do Chełmna. Ponadto od 1994 roku projektowany do utworzenia jest rezerwat ornitologiczny Mała Kępa Ostromecka o bogatej awifaunie łęgowej.

Parki krajobrazowe Większość terenów gminy Dąbrowa Chełmińska objęta jest ochroną w Zespole Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego.

Obszary Natura 2000 Tereny zalewowe Wisły objęte są siecią obszarów Natura 2000: Dolina Dolnej Wisły (obszar specjalnej ochrony ptaków) Solecka Dolina Wisły specjalny obszar ochrony siedlisk Specjalny obszar ochrony stanowi również Torfowisko Linje, gdzie zachowała się od czasów tundry późnoglacjalnej gromadnie występująca, reliktowa brzoza karłowata. Jest to bardzo rzadki relikt, występujący poza tym w Polsce jedynie w Sudetach.

Użytki ekologiczne W gminie Dąbrowa Chełmińska jest zarejestrowanych 106 użytków ekologicznych o łącznej powierzchni 108 ha.

Pomniki przyrody Na terenie gminy Dąbrowa Chełmińska znajduje się 145 pomników przyrody, w większości drzew. Najwięcej z nich ustanowiono w Ostromecku (w tym 64 pomnikowe drzewa w parku pałacowym), lesie w Boluminie oraz w Małej Kępie.

thumb|Topola - pomnik przyrody w Małej Kępie thumb|Pomnikowe drzewo w parku ostromeckim