thumb|skaluj=1.4|Angielski garłacz z zamkiem skałkowym (XVIII wiek) Garłacz (gardłacz, szturmak, tromblon) – odprzodowa broń strzelecka wyposażona w lufę z charakterystycznym rozszerzeniem przy wylocie, w formie spłaszczonego lub zaokrąglonego lejka. Rodzaj dawnej strzelby, używanej głównie w XVI–XVIII wieku.
Na zachodzie Europy garłacz w wersji cywilnej nazywano tromblonem, broń wojskową – eskopetą, a tzw. duński, używany w marynarce, ze spodnim trzpieniem do osadzania garłacza na podstawie, nosił nazwę espingoli; określenie angielskie to blunderbuss.
Charakterystyka Garłacze były stosunkowo krótką bronią nie przekraczającą zazwyczaj 50 cm długości. Przybierały formę zbliżoną zarówno do pistoletów jak i krótkich karabinków. Była to broń przeznaczona do walki na krótkim dystansie, zdolna do miotania różnego rodzaju pocisków: ołowianych kul, siekańców lub grubego śrutu.
Charakterystyczną cechą konstrukcyjną garłacza było wieńczenie wylotu lufy tzw. „trąbą” (rozszerzeniem w formie lejka). Zadaniem tego elementu było ułatwienie odprzodowego ładowania broni, zwłaszcza na pokładach rozkołysanych statków. Niekiedy funkcję trąby błędnie utożsamiano z zamierzonym zwiększeniem rozrzutu pociskówLampel/Mahrhold: Leksykon broni od A do Ż. Warszawa: Muza, 2006, s. 106., jednak w rzeczywistości nie miała ona na to wpływu.
Historia Garłacze powstały w XVI wieku w Holandii jako broń przeznaczona pierwotnie dla marynarzy. Z czasem garłacze zdobyły szerszą popularność w Europie, a łatwość ładowania i możliwość zamiennego stosowania różnych rodzajów pocisków sprawiła, że zaczęto stosować je również w innych rodzajach wojsk. Trafiły między innymi do uzbrojenia włoskiej lekkiej jazdy, załóg weneckich galer i hiszpańskich strzelców. Później stały się głównie bronią jazdy i w tej roli rozpowszechniły się na Bliskim Wschodzie, Persji i na Kaukazie.
Garłacze do końca XVIII wieku używane były jako broń wojskowa, głównie przeznaczona do walki w tłumie czy podczas abordażu. Później stały się przede wszystkim bronią cywilną, używaną do samoobrony. Późne garłacze używane w Wielkiej Brytanii były mniejsze i miały wielkość pistoletów. Z czasem zanikła także trąba, a lufa zaczęła mieć jednakowy kaliber wzdłuż całej długości (trąbę zaczęto imitować pierścieniami na jej końcu).
W pierwszej połowie XX wieku, garłaczem karabinowym zaczęto potocznie nazywać zupełnie inny rodzaj broni – granatnik nasadkowy.
W Polsce Powstanie styczniowe W czasie trwania powstania styczniowego brakowało broni palnej. Kupowano i używano więc wszelkiej broni, nawet bardzo starej. O garłaczach można znaleźć wzmianki w dwóch źródłach z epoki. Pierwszą wzmiankę znajdujemy w opisie wyprawy Ludwika Mierosławskiego w lutym 1863 r. W trakcie przygotowań zakupiono broń i transportowano ją przez terytorium Prus. W czasie transportu Prusacy jednak zarekwirowali broń. Broń ta więc ostatecznie nie trafiła do rąk powstańców, ale jednak była tam przeznaczona. W zarekwirowanej broni były dwa garłacze. Taki oto opis można znaleźć w książce Aleksandra Guttrego:
Drugie źródło już wyraźnie wskazuje, że garłacz znajdował się w rękach powstańca styczniowego. We wspomnieniach Jana Borkowskiego można znaleźć taki o to opis:
W literaturze Przykłady użycia garłacza i jego skutków ilustrują następujące przykłady z literatury polskiejPrzytoczone za Słownikiem języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego (): W szeregach Zagłoby huknął wystrzał z garłacza; siekańce zaszumiały na gościńcu (Henryk Sienkiewicz, Potop); Wypatrzywszy moment, wysuwał garłacza i zmierzywszy, gdzie najgęściej kupił się motłoch, kaleczył go grankulkami (Tadeusz Padalica, Opowiadania i krajobrazy); Ruszył cyngla i z paszczy garłacza tuzin kul rozsiekanych puszcza śród Moskali! (Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz).
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Strzelby Kategoria:Historyczna broń palna Kategoria:Broń powstania styczniowego