Gigantactis – rodzaj głębinowych ryb z rodziny Gigantactinidae. Nazwa rodzaju pochodzi od greckich słów (gigas) = „wielki” oraz (aktis) = „promień” Cytat za: FishBase i odnosi się do wielkiego wabika (illicium) charakteryzującego te ryby.
Ryby te występują w batypelagialu wszystkich oceanów. Łowione są rzadko, część gatunków opisano na podstawie pojedynczych okazów. Jak inne żabnicokształtne, ryby z rodzaju Gigantactis są drapieżne i mają zdolność do bioluminescencji dzięki symbiotycznym bakteriom znajdującym się w narządzie świetlnym na końcu przekształconego w wabik (illicium) pierwszego promienia płetwy grzbietowej, u tego rodzaju niezwykle długiego, czasem trzykrotnie przekraczającego długość ciała ryby.
Charakterystyka U Gigantactis występuje dymorfizm płciowy; samice są większe od samców. Samice Gigantactis jak na warunki głębinowe są dużymi rybami, o wyróżniającym je wśród pozostałych ryb żabnicokształtnych wydłużonym kształcie ciała. Mają stosunkowo małą głowę (jej długość, mierzona od czubka pyska do podstawy płetwy piersiowej, wynosi około 25% długości standardowej) i wydłużony trzon ogona. Rzucającą się w oczy cechą jest niezwykle długie illicium, często przekraczające długość całego ciała ryby. Najkrótsze jest u G. longicirra (około 40–100% SL), najdłuższe u G. macronema (340–490% SL). Poszerzony koniec illicium (esca) pełni funkcję fotoforu i zawiera, jak u wielu innych żabnicokształtnych, bioluminescencyjne bakterie. U podobnego rodzaju Rhynchactis brak fotoforu na końcu illicium i tym samym niezdolność do wytwarzania bioluminescencji.
Liczba promieni płetwy piersiowej 5; płetwy grzbietowej 3–10; płetwy odbytowej 3–8; płetwy ogonowej 9. W budowie szkieletu tych ryb wyróżnia je brak lemiesza, os mesopterygoideum i skostniałej łopatki. Preoperculum zredukowane do krótkiej i wąskiej beleczki kostnej; interoperculum zredukowane, pozbawione więzadłowego połączenia z kością kątową.
Samce Gigantactis charakteryzują się bardzo słabo rozwiniętymi oczami o średnicy nie przekraczającej 5% SL ryby. Ich narząd węchu jest za to dobrze rozwinięty, co jest podstawą dla przypuszczeń, że poszukiwanie samicy odbywa się głównie dzięki temu zmysłowi. Nozdrza przednie są umieszczone blisko siebie, kości przedszczękowe uległy uwstecznieniu. Uzębienie samców dobrze wykształcone, zęby długie i zakrzywione: 2–4 górne i 3–5 dolneBertelsen E, Pietsch TW, Lavenberg RJ (1981) Ceratioid anglerfishes of the family Gigantactinidae: morphology, systematics, and distribution. Nat Hist Mus Los Ang Cty Contrib Sci 332:vi, 1–74 Cytat za: Pietsch, 2005. thumb|Budowa fotoforu u Gigantactis sp. Tastpapillen – brodawki dotykowe; Pigmentmantel – warstwa barwnika; Drüsenzellen – komórki gruczołowe. Wg Brauera (1912)Leitfaden der Biologie der Fische .. (1912) s. 28 Samice Gigantactis mają równomiernie brunatne lub czarne zabarwienie ciała, nie licząc niepigmentowanych części esca, jej wyrostków i trzonu illicium. Wnętrze jamy gębowej jest mniej lub bardziej pigmentowane. Samce również są brunatne lub czarne. Zabarwienie larw różni się w zależności od gatunku; G. longicirra nie mają ziaren podskórnego barwnika, inne gatunki mogą mieć liczne ziarna melanoforów.
Różnice międzygatunkowe opierają się na budowie wabika (illicium) i jego zakończenia, zwanego esca; liczbie promieni płetw; kształcie płetwy ogonowej i liczbie oraz układzie zębów.
Pietsch podzielił gatunki z rodzaju Gigantactis na trzy grupy: grupa G. macronema (najdłuższe illicium, najmniej szeregów zębów i ogólnej liczby zębów w kości szczękowej, najmniej promieni płetwy grzbietowej, najmniej złożony aparat wabiący): G. macronema, G. microdontis, G. ios; grupa G. vanhoeffeni (najkrótsze illicium, zbliżona budowa esca): G. vanhoeffeni, G. meadi, G. gibbsi, G. gracilicauda, G. paxtoni; grupa G. gargantua (podobna morfologia esca, stosunkowo długie illicium, wydłużone promienie 2. i 7. płetwy ogonowej): G. gargantua, G. watermani; G. herwigi.
Ponadto opisał cztery trendy morfologiczne, obserwowane w rodzinie Gigantactinidae: zwiększanie długości illicium redukcja liczby promieni płetwy grzbietowej utrata zębów w szczęce wzrost złożoności aparatu wabiącego, wyrażony większą liczbą filamentów illicium i na powierzchni esca.
Występowanie Gatunki z rodzaju Gigantactis występują we wszystkich oceanach, od wybrzeży południowej Grenlandii po równoleżnik 50°S w Oceanie AtlantyckimGigantactinidae w: Froese R. & D. Pauly. 2008. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org (en) [dostęp 1 listopada 2008]. Zdecydowana większość osobników została złowiona na głębokościach powyżej 1000 m, co czyni z nich najgłębiej żyjące żabnicokształtne o pionowym zasięgu występowania w granicach 1000 do przynajmniej 2500 mPietsch TW, Kenaley CP. Gigantactinidae. Whipnose Seadevils. 2005. The Tree of Life Web Project, http://tolweb.org/.
Ekologia Podobnie jak w przypadku innych ryb żabnicokształtnych, ekologia Gigantactis jest słabo poznana. Tak jak pozostali przedstawiciele rzędu są drapieżne, odżywiając się prawdopodobnie głównie rybami i skorupiakami. Analiza zawartości przewodu pokarmowego złapanych ryb była jednak nierozstrzygająca. W materiale przebadanym przez Bertelsena i wsp. (1981) tylko u dziewięciu samic w żołądkach znajdywały się niewielkie ilości pelagicznych organizmów. Na treść żołądków zbadanych przez Fitcha i Lavenberga (1968) okazów G. macronema składały się pelagiczne ryby (Cyclothone acclinidens, Triphoturus mexicanus, Bathylagus stilbius), głowonogi (np. Vampyroteuthis) i różne inne bezkręgowce Cytat za: FishBase. Pojedyncze obserwacje dokonane w 2005 roku (Woods Hole Oceanographic Institution) świadczą o tym, że ryby z tego rodzaju (G. vanhoeffeni bądź G. perlatus) unoszą się nieruchomo w strefie bentonicznej, wabiąc zdobycz długim illicium. Udokumentowano, że ryba pływa wówczas odwrócona, stroną grzbietową do dna.
U jednej ryby z gatunku G. macronema zidentyfikowano cztery pasożytnicze bądź też będące komensalami organizmy zaliczone do strzykw z gatunku Rynkatorpa pawsoni PDF.
Rozród U Gigantactinidae nie obserwowano pasożytnictwa samców na samicach i wydaje się, że samce prowadzą wolny tryb życia PDF. U dojrzałych płciowo samic (mających ponad 20 cm długości) występują stosunkowo duże jajniki, ale żadne z nich nie zawierały dojrzałych lub dojrzewających jaj. Larwy planktoniczne.
Klasyfikacja Gatunki zaliczane do tego rodzaju:
Gigantactis balushkini Kharin, 1984 Gatunek znany z pojedynczego okazu (holotyp ZIN 46022) złowionego w 1984 roku u północnych wybrzeży Honsiu (40°52,8'N, 142°20,8'E) na głębokości 1210 m Cytat za: FishBase Cytat za: FishBase. Złowiona samica miała 2,87 cm długości. Nazwany na cześć ichtiologa Arkadego Baluszkina z Instytutu Zoologicznego Rosyjskiej Akademii Nauk w St. Petersburgu. Gigantactis elsmani Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981 Jeden z dwunastu nowych dla nauki gatunków przedstawionych w pracy Erika Bertelsena i wsp. z 1981 roku. Opisany na podstawie pojedynczego okazu złowionego w północno-wschodniej części Pacyfiku u wybrzeży JaponiiMasuda, H., K. Amaoka, C. Araga, T. Uyeno and T. Yoshino, 1984. The fishes of the Japanese Archipelago. Vol. 1. Tokai University Press, Tokyo, Japan. 437 p. (text) Cytat za: FishBase. Złowiona samica miała 38,4 cm długości. Znany też z Morza OchockiegoFedorov V.V., 1994. Gigantactis elsmani, the first report of a species of the family Gigantactinidae (Lophiformes) from the Sea of Okhotsk. J. Ichthyol. 34 (8):132-134. Cytat za: FishBase i wód AustraliiMcGrouther M.A. 2001. First record of Elsman's Whipnose Anglerfish, Gigantactis elsmani (Lophiformes: Gigantactinidae) from Australian waters. Memoirs of the Queensland Museum 46(2): 646.. Inny okaz znaleziono na targu rybnym w Dahsi, Ylian na TajwanieGigantactis elsmani: Occurrence Records FishBase. Nazwany na cześć Kaia L. Elsmana. Gigantactis gargantua Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981 Opisany na podstawie okazu LACM 6903-32 złowionego przy dnie w lokalizacji 32°16'N, 117°43'W (południowo-zachodni Pacyfik, San Clamente) przez Bertelsena i wsp. Znany też z wód Japonii, HawajówMundy B.C. Checklist of the fishes of the Hawaiian Archipelago. Bishop Museum Bulletins in Zoology. Bishop Mus Bull Zool. (6):1–704, 2005. Cytat za: FishBase i wschodniej części Oceanu Indyjskiego. Gigantactis gibbsi Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981 Ryba opisana przez Bertelsena i wsp. w oparciu o okaz samicy długości 5 cm (ZIN 44262), złowiony w Zatoce Gwinejskiej w lokalizacji 2°01'N, 3°56'W na głębokości poniżej 465 m. Znana też z kolejnego okazu złowionego w północno-zachodnim Atlantyku. Gigantactis golovani Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981 Gatunek opisany przez Bertelsena i wsp. znany z południowego Atlantyku (2°27'S, 19°00'W); holotyp ISH 2250-1971. Gigantactis gracilicauda Regan, 1925 Gatunek opisany przez Regana w 1925 roku. Złowiona w Atlantyku (w lokalizacji 13°46'N, 61°26'W) ryba miała całkowitą długość 10,7 cm); znana jest tylko z jednego okazu (ZMUC P92129). Gigantactis herwigi Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981 Pojedynczy okaz, ISH 972-1968, został opisany przez Bertelsena i wsp. Złowiony w południowym Atlantyku w lokalizacji 4°43'S, 26°39'W, na głębokości mniejszej niż 2000 m. Nazwa upamiętnia statek badawczy "Walther Herwig". Gigantactis ios Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981 Gatunek znany z trzech okazów, z których największy to samica o SL 5,7 cmGigantactis ios: Occurrence Records FishBase. Holotypowy okaz BMNH 1977.9.13.1 złowiony w północno-wschodnim Atlantyku, w lokalizacji 29°49'N, 23°00'W (stacja badawcza Discovery 7856) na głębokości między 1005 a 1250 m p.p.m. Inny okaz został złowiony u wybrzeży Madery. Gigantactis kreffti Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981 Holotypowy okaz ISH 1099-1971 złowiony w lokalizacji 39°19'S, 3°15'W (Walther Herwig station 406/71) na głębokości mniejszej niż 200 m p.p.m. Odnotowano kilka dalszych ryb tego gatunku, w południowo-wschodnim Atlantyku i północno-zachodnim PacyfikuGigantactis kreffti: Occurrence Records FishBase. Największa samica miała 25,2 cm SL. Gigantactis longicauda Bertelsen & Pietsch, 2002 Gatunek opisany przez Bertelsena i Pietscha w 2002 roku na podstawie pojedynczego okazu niedojrzałej płciowo samicy. Holotyp ISH 5539-1979 złowiony w lokalizacji 23°46'N, 58°59'W, na głębokości 500–1200 m p.p.m. illicium długości 330% SL; esca o kształcie zbliżonym do kulistego, w dalszej części pigmentowana, wyposażona w dwie pary szpatułkowatych wyrostków. Gigantactis longicirra Waterman, 1939 Gatunek opisany przez Watermana w 1939 roku . Holotyp MCZ 35065 pochodził z północno-zachodniej części Atlantyku (39°06'N, 70°16'W), złowiony na głębokości ponad 2860 m p.p.m. Złowiono co najmniej dziesięć okazów tego gatunkuGigantactis longicirra: Occurrence Records FishBase. Największa odnotowana standardowa długość tej ryby to 22,1 cm (samica złowiona w Zatoce Świętego Wawrzyńca) Cytat za: FishBase. Gigantactis macronema Regan, 1925 Jeden z dwóch gatunków rodzaju opisanych przez Regana w 1925 roku. Holotyp ZMUC P92130 złowiony na głębokości około 2500 m, w lokalizacji 31°47'N, 41°41'W. Maksymalna SL 11,7 cm. Illicium długości 340-447% SL. Gatunek znany ze środkowowschodniego i południowo-zachodniego Atlantyku oraz północno-wschodniego PacyfikuGigantactis macronema: Occurrence Records FishBaseUyeno, T., K. Matsuura and E. Fujii, Editors, 1983. Fishes trawled off Suriname and French Guiana. Japan Marine Fishery Resource Research Center, Tokyo, Japan. 519 p. Cytat za: FishBase. Gigantactis meadi Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981 Opisany na podstawie ryby złowionej w południowo-zachodnim Oceanie Indyjskim (34°14'S, 64°56'E). Poza holotypem MCZ 52572 znanych co najmniej tuzin innych okazówGigantactis meadi: Occurrence Records FishBase. Największy z nich miał 28,8 cm standardowej długości Cytat za: FishBase. Nazwa gatunkowa honoruje ichtiologa Gilesa W. Meada. Gigantactis microdontis Bertelsen, Pietsch & Lavenberg, 1981