Egipcjanin Sinuhe (fin. Sinuhe egyptiläinen) – powieść historyczna Miki Waltariego z 1945 roku. Uważana jest za najwybitniejszą powieść w historii literatury fińskiej oraz zaliczana do kanonu literatury światowej. Fabuła przedstawia życie egipskiego lekarza Sinuhe żyjącego w XIV wieku p.n.e., a jej tłem historycznym jest panowanie i reforma religijna faraona Echnatona z XVIII dynastii, który na krótko wprowadził w Egipcie monoteizm. Prowadzona w narracji pierwszoosobowej opowieść barwnie przedstawia Egipt faraonów i kraje sąsiednie, a także zawiera uniwersalne przemyślania na temat moralności, religii, władzy, wojny czy sensu życia.

Książkę przetłumaczono na ponad 40 języków, głównie z autoryzowanego wydania szwedzkiego. Została zekranizowana przez Hollywood w 1954 roku. W Stanach Zjednoczonych była najlepiej sprzedającą się powieścią zagraniczną do czasu wejścia na rynek Imienia róży Umberto Eco. Pierwsze polskie wydanie powieści – przetłumaczone przez Zygmunta Łanowskiego z autoryzowanego tekstu szwedzkiego – ukazało się w roku 1962 nakładem wydawnictwa „Czytelnik”.

Źródła i inspiracje mały|Papirus z Harageh z fragmentem Opowieści Sinuheta (XIX w. p.n.e.) mały|Mapa starożytnego Egiptu (miasto Achetaton to Amarna) Tytuł powieści, imię głównego bohatera oraz fabuła nawiązują do znanej z literatury staroegipskiej baśni Opowieści Sinuheta (Opowieści Sinuhe) pochodzącej z czasów XII dynastii (epoka Średniego Państwa). Sama powieść przedstawia jednak wydarzenia rozgrywające się dużo później, w czasach Nowego Państwa, pod koniec panowania XVIII dynastii (ok. 1350–1300 p.n.e.).

Powieść oparta jest na wiedzy archeologicznej, zwłaszcza z dziedziny egiptologii, którą autor fascynował się od dzieciństwa. Zainteresowanie epoką Nowego Państwa, a zwłaszcza burzliwymi wydarzeniami okresu amarneńskiego, narodziło się po głośnym odkryciu grobowca Tutanchamona w 1922, gdy Mika Waltari miał 14 lat. Przyszły pisarz chłonął wiedzę egiptologiczną, odwiedzał muzea i badał historię faraona-reformatora Echnatona. W 1928 roku przetłumaczył na fiński echnatoński „Hymn do Słońca”, a w 1935 napisał obszerny artykuł naukowy o tym faraonie. W 1936 roku napisał sztukę Akhnaton, auringosta syntynyt (Echnaton, urodzony ze Słońca), która zawiera niektóre wątki użyte później w powieści. Sztuka zajęła trzecie miejsce w konkursie literackim, ukazała się drukiem, a premierę miała dwa lata później. W 1938 roku Waltari osobiście oglądał w Berlinie słynne popiersie Nefretete, co wywarło na nim wielkie wrażenie. Powieść powstała wiosną i latem 1945 roku. Choć ma ona charakter literacki, została doceniona przez egiptologów za dokładność w przedstawieniu realiów starożytnego Egiptu. Opisuje również inne kraje Bliskiego Wschodu z końca epoki brązu oraz minojską Kretę, co również ma podstawy w odkryciach archeologicznych. Ówczesna sytuacja polityczna zaś oparta jest na bogatej korespondencji z Amarny.

Powieść zawiera też liczne motywy nawiązujące do Biblii. W przemyśleniach Sinuhe o marności życia można dostrzec podobieństwo do filozoficznego przesłania Księgi Koheleta (Kaznodziei). Bohater, podobnie jak Mojżesz, zostaje odnaleziony w koszyczku nad Nilem, a jego relacje z kurtyzaną przypominają przypowieść o synu marnotrawnym. Przyjaciel bohatera, Horemheb widział na pustkowiu krzew gorejący, podobnie jak Mojżesz. W ustach bohaterów pojawiają się zwroty i cytaty z różnych ksiąg biblijnych, między innymi z Księgi Przysłów (Przypowieści Salomona) oraz Psalmów. Fabuła obejmuje też ziemie i ludy opisane w Biblii, poza Egiptem, jest to Kanaan z Jerozolimą, Megiddo i Gazą oraz Syria i Mezopotamia. Wcześni Izraelici (Hebrajczycy) przedstawieni są z perspektywy źródeł egipskich, jako koczowniczy Habirowie, którzy próbują wyzwolić się spod władzy faraonów i mają tylko jednego boga – Jahwe. Również w monoteistycznym kulcie Atona można dostrzec podobieństwa do religii judeochrześcijańskiej, a sam Echnaton ma niektóre cechy przypominające Jezusa.

Wpływ miały też motywy mitologiczne, np. mity o Labiryncie, Minotaurze i byku kreteńskim oraz mity egipskie i bliskowschodnie.

Na kształt powieści miały również wpływ wydarzenia współczesne autorowi, m.in. wybuch II wojny światowej. W kraju Hetytów można dopatrzyć się polityki hitlerowskich Niemiec (król Suppiluliuma ma wiele cech Hitlera), a w Babilonie podobieństwa do Związku Sowieckiego, zaś losy leżącego pomiędzy nimi kraju Mitanni przypominają losy Polski w 1939 roku. Według niektórych źródeł, mocarstwa przedstawione są według klucza:

Hatti – hitlerowskie Niemcy Babilonia – Związek Sowiecki Mitanni – Polska Egipt – Wielka Brytania Kreta – Francja lub Stany Zjednoczone Syria i miasta podległe Egiptowi – kolonie brytyjskie

Upadek międzywojennego idealizmu politycznego i pacyfizmu (ideologia Echnatona) i wkroczenie narodów na drogę wojny i przemocy (ideologia Horemheba) również znajduje odzwierciedlenie w gorzkim przesłaniu powieści. Waltari, który w czasie sowiecko-fińskiej wojny pracował w Państwowym Biurze Informacji, był świadkiem cynicznej zmiany sojuszy swojego kraju i propagandy opartej na kłamstwach i półprawdach, podobnie jak robiły to starożytne mocarstwa opisane w jego powieści.

Ponadto można dopatrzyć się w powieści nawiązań i aluzji do współczesnych autorowi ideologii i filozofii humanistycznych. Ważny w powieści wątek religijny nawiązuje do problemu pochodzenia religii monoteistycznej, judaizmu i chrystianizmu. W zinstytucjonalizowanym kulcie Amona można dopatrzyć się przedstawienia praktyk chrześcijaństwa, jego kleru i kultu wizerunków, a w reformach Echnatona nawiązania do pierwotnego nauczania Chrystusa i Nowego Testamentu.

Fabuła thumb|Egipska kurtyzana (Edwin Long – Stracone zachody miłosne, 1885) thumb|Taniec z bykiem (tauromachia), minojski fresk z pałacu w Knossos na Krecie Treść powieści stanowi życie lekarza Sinuhe, którego urodzenie i pochodzenie otoczone są tajemnicą. Jako niemowlę odnaleziony przez Kipę w trzcinowej łódce płynącej Nilem, przygarnięty przez nią, dorastał w biednej dzielnicy Teb, w domu Senmuta, lekarza ubogich. W dzieciństwie chciał zostać żołnierzem, potem jednak zdecydował się kontynuować lekarski fach przybranego ojca. Nauczył się pisma od starca Oneha i w jego domu poznał utalentowanego Totmesa, z którym się zaprzyjaźnił. Dzięki pomocy znajomego ojca – królewskiego trepanatora Ptahora, dostał się do Domu Życia, gdzie został kapłanem najniższego stopnia, co umożliwiło mu naukę leczenia w Domu Życia. Tam po raz pierwszy spotkał podstępną i rozpustną Nefernefernefer, która go zauroczyła. Asystując Ptahorowi przy trepanacjach, dostał się do pałacu faraona, zmarłego zresztą wkrótce po trepanacji czaszki. Następca tronu Amenhotep IV nadaje mu nowe imię – Ten, Który Jest Samotny. Po „objawieniu się” Amenhotepowi jego boga – Atona, Sinuhe spotyka też wojownika Horemheba, z którym zawiera przyjaźń, i przy nowym władcy rozpoczyna nowy, pomyślny etap życia.

Trudniąc się później leczeniem ubogich, za złoto otrzymane w wynagrodzeniu od faraona kupił jednookiego niewolnika Kaptaha, który stał się jego zaufanym sługą. Wkrótce jednak ponownie spotyka na swej drodze Nefernefernefer, dla której stopniowo traci cały majątek własny i swoich rodziców. Po ich tragicznym zgonie zatrudnia się w Domu Śmierci przy preparowaniu zwłok, ażeby zapewnić rodzicom godny pochówek, choć utraciwszy również ich grób, zmuszony jest pogrzebać ich w piasku pustyni. Mści się na Nefernefernefer.

Następnie, wyzuty z majątku i okryty hańbą, wraz z Kaptahem opuszcza Egipt, udając się do „Krain czerwonych”. Tam wplątany zostaje w wydarzenia i intrygi swoich czasów, doświadcza licznych burzliwych przygód w odwiedzanych kolejno krajach świata starożytnego (w tym w Syrii, Babilonie, kraju Mitanni i minojskiej Krecie), przeżywa dramaty i namiętności. Tracąc jednak w życiu po kolei wszystko i sprzeniewierzywszy się wszystkim, jako zupełny rozbitek życiowy, kończy wreszcie w charakterze wygnańca z woli swego dawnego przyjaciela Horemheba, który tymczasem został faraonem. W zupełnym odosobnieniu spisuje dzieje swego żywota na papirusach, które zostaną złożone z nim do grobu.

Postacie mały|Echnaton i jego rodzina oddająca cześć Atonowi thumb|Popiersie Nefretete dłuta Totmesa, Neues Museum w Berlinie mały|Kobiety z Krety z okresu minojskiego, fresk z Knossos

Postacie literackie Sinuhe – Ten, Który Jest Samotny, główny bohater powieści, lekarz. Jego imię przybrana matka Kipa zaczerpnęła z opowieści, której bohater (Sinuhe) podsłuchał straszliwą tajemnicę faraona, uciekł z Egiptu i wiele lat ukrywał się, podróżując po różnych krajach. Senmut – przybrany ojciec Sinuhe, lekarz ubogich mieszkający w dzielnicy biedoty w Tebach Kipa – przybrana matka Sinuhe Inteb – stary żołnierz, dawny bohater wojenny i kaleka Kaptah – wierny jednooki sługa Sinuhe, rozsądniejszy od swego pana pozwalającego mu ze sobą się spoufalać i dyskretnie się okradać Ptahor – królewski trepanator, starzec, który dokonał nieudanej trepanacji czaszki umierającego faraona Amenhotepa III i który osobistym pomocnikiem mianował Sinuhe, zapewniając mu tym późniejszą pozycję Ramose – starzec pracujący jako preparator zwłok w Domu Śmierci Nefernefernefer – bogata kurtyzana egipska, którą kochał Sinuhe, a która przyczyniła się do roztrwonienia całego jego majątku, porzucając go ostatecznie po doprowadzeniu do ruiny Keftiu – kreteńska niewolnica Sinuhe, którą nabył w Simirze, późniejsza nałożnica króla Aziru Minea – księżniczka kreteńska, kapłanka boga-byka, uratowana z haremu króla babilońskiego przez Sinuhe, miłość i jedyna żona głównego bohatera Merit – dziewczyna służebna pracująca w należącym do Kaptaha szynku „Ogon Krokodyla”, partnerka Sinuhe i matka jego jedynego syna – Tota Tot – syn Merit i Sinuhe Muti – stara, ale lojalna służąca Sinuhe i jego kucharka Mehunefer – dama dworu królowej Teje Hrihor – potajemny kapłan Amona, przeciwnik Echnatona Roju – dowódca twierdzy w Gazie Pepitamon – dowódca straży, hodowca rasowych kotów

Postacie historyczne Amenhotep III – faraon, za panowania którego rozpoczyna się akcja powieści Teje – małżonka faraona o cechach murzyńskich, po jego śmierci władająca krajem podczas małoletniości następcy tronu Echnaton (Amenhotep IV) – syn i następca faraona Amenhotepa III, propagator kultu Atona i reformator religijny, zwalczający inne kulty, zwłaszcza Amona Baketamon – księżniczka, siostra Echnatona, później żona Horemheba Tadukhipa – księżniczka Mitanni, pierwsza żona faraona, mająca około 6 lat, gdy zmarła wysłana do Egiptu Eje – arcykapłan wywyższony przez królową Teje, potężna osoba w państwie, faraon po śmierci Tutanchamona Nefertete – córka Eje, podniesiona przez Echnatona do rangi pierwszej małżonki po śmierci księżniczki Mitanni Meritaton – córka Echnatona, żona chłopca Senkere Anchesenaton – córka Echnatona, żona Tutanchamona Tutanchamon – zięć Echnatona i Nefretete, następca Echnatona i zmarły młodo faraon Horemheb – przyjaciel Sinuhe, syn serowara, dowódca armii egipskiej, późniejszy faraon, za panowania którego Sinuhe spisał swoje wspomnienia Totmes – przyjaciel Sinuhe z dzieciństwa, twórca, mistrz realistycznych wyobrażeń w sztuce, historycznie: rzeźbiarz królewski, twórca portretu Nefretete Suppiluliuma I – król Hetytów Szubattu – syn Suppiluliumy, niedoszły faraon Aziru – władca syryjskiego Amurru, którego Sinuhe poznaje w Simirze, przywódca zbuntowanej Syrii Burna-Buriasz II – król Babilonu

Miejsca akcji mały|Egipt i Bliski Wschód około 1400 r. p.n.e. Pierwotnym miejscem akcji są Teby w Górnym Egipcie, stolica starożytnego Egiptu z czasów XVIII dynastii, dzisiejszy Karnak (w obrębie miasta Luksor). Czasowo akcja toczy się również w Tebach Zachodnich, na terenie Nekropoli Tebańskiej (Miasta Umarłych).

Po wyjeździe z Egiptu Sinuhe odbył wiele podróży po krajach czerwonych, czyli obcych Egiptowi (który dla odróżnienia zwano krajem czarnym, Chemet), zatem miejsce akcji zmienia się odpowiednio do jego wędrówek.