Bródno – dawna gmina wiejska istniejąca w latach 1867–1951 w woj. warszawskim. Siedzibą władz gminy były początkowo Bródno (Nowe Bródno), a po włączeniu jego do Warszawy w 1916 roku siedzibą gminy był nominalnie Targówek (choć siedziba znajdowała się na obszarze dzisiejszego Zacisza, ponieważ Targówek Mieszkaniowy i Targówek Fabryczny włączono także do Warszawy w 1916 roku)Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.

Gmach dawnego urzędu gminy Bródno znajdował się przy współczesnej ulicy Tykocińskiej 32/34 w Warszawie (na zdjęciu w infoboxie). Obecnie mieści się tam przychodnia zdrowia.

Historia

Gmina Bródno powstała 13 stycznia 1867 roku w związku z reformą gminną w Królestwie Polskim. Należała do powiatu warszawskiego w guberni warszawskiejPostanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, str. 279)Postanowienie z 29 grudnia 1867 (10 stycznia 1868), ogłoszone 8 (20) lutego 1868 (Dziennik Praw, rok 1868, tom 67, nr 228, str. 359).

W 1889 roku wieś Targówek otrzymała status osady miejskiejJelonek – Dokumentacja Geograficzna.

6 lutego 1890 roku do Warszawy włączono Nową Pragę, Targówek (południowy), Szmulowiznę i (z gminy Wawer) Kamionek/Zb. Praw, seria II, tom 11, s. 75/Gawryszewski LUDNOŚĆ WARSZAWY W XX WIEKU.Trzebiński, Wojciech (1916–1993) ; Borkiewicz, Adam (1896–1958). Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r.: Zarys historyczny. Dokumentacja Geograficzna 1956 z. 4..

1 kwietnia 1916, na mocy rozporządzenia generał-gubernatora Hansa Hartwiga von Beselera, z gminy Bródno miały być wyłączone i włączone do Warszawy: przedmieście Pelcowizna, Ustronie, Nowe Bródno, Targówek i UtrataRozporządzenie dot. rozszerzenia warszawskiego okręgu miejskiego i wykonania planu dla zabudowania miasta Warszawy (Dziennik Rozporządzeń dla Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego 1916 nr 29 poz 79). Rok później sprecyzowano dokładny przebieg granic Warszawy, w związku z czym obszar włączony do Warszawy opisano dokładniej, przy czym uległ on pewnym zmianom lokalnym (m.in. włączono do Warszawy tylko południową część Targówka, a nie – jak zakładano wcześniej – cały). Ostatecznie do Warszawy włączono:Rozporządzenie dot. ustanowienia granic miejskich Warszawy Dziennik Rozporządzeń dla Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego 1917 nr 63 poz 259Dziennik Zarządu Miasta Stołecznego Warszawy. 1917 nr 129 (27 X): teren forteczny Żerania pomiędzy Wisłą a szosą Kowieńską; wieś i folwark Golędzinów; osada Pelcowizna wraz ze stacją kolejową Praga drogi żelaznej Nadwiślańskiej; południowa część folwarku Różopol (od ulicy Kościuszki do ulicy Polowej, wraz z przyległą kolonią włościańską Sarnowicza wsi Żerań; kolonię UstronieW miejscu tym znajduje się teraz Zespół Szkół Toruńska i SKM Warszawa-Toruńska (od toru kolejowego drogi żelaznej Nadwiślańskiej do zachodniej granicy folwarku Aleksandrów); język piaskowy, należący do ław piaskowych folwarku Stefanówka przy szosie fortecznej; osada Nowe Bródno z południowo-zachodnią częścią gruntów pogranicznych; cmentarz św. Wincentego z gruntami dokupionymi przez miasto do powiększenia tego cmentarza oraz cmentarz żydowski; południowa część terenu folwarku Bródno przy drodze Bródzieńskiej do granicy Targówka; południowa część osady Targówek (do granicy Hipsza – do drogi, a dalej do szosy fortecznej od folwarku Elsnerowskiego do jej zakrzywienia w pobliżu dawnego fortu XII); część terenu folwarku Szmulowizna, do drogi szosy fortecznej do ulicy Kawenczyńskiej; cała kolonia Utrata.

W okresie międzywojennym gmina Bródno należała do powiatu warszawskiego w woj. warszawskim.

1 lipca 1924 z części obszaru gminy Bródno utworzono gminę Marki: wieś Drewnica, folwark Drewnica, leśnictwo Drewnica; osada Marki; kolonia Osinki, kolonia Pustelnik, kolonia Rościszewo, kolonia Henryków, kolonia Czerwony Dwór, kolonia Pustelnik D, kolonia Piotrówka; wieś Pustelnik-Struga, kolonia Czarna Struga, kolonia Brazylka; wieś Siwki, kolonia Podlesie, kolonia Szybówek; kolonia Zielonka-Letnisko, kolonia Zielonka Bankowa, folwark Nutka Zielona; wszystkie inne niezaludnione osady, położone w granicach gminy Bródno na wschód od granic gruntów folwarków: Lewinów, Lewicpol i Lewandów oraz gruntów wsi Grodzisk i Brzeziny.

20 października 1933 gminę Bródno podzielono na 9 gromad (skład gromad w nawiasie)Warszawski Dziennik Wojewódzki: dla obszaru Województwa Warszawskiego. 1933, nr 14, poz. 136: Aleksandrów – Annopol Wiejski (kol.), Aleksandrów (kol.). Emilin (f.), Idalin (f.), Józefówka (kol.), Konstantynów (f.), Marywil (f.), Stefanówka (kol.) i Ugory (kol.); Białołęka – Białołęka (w.) i Białołęka (kol.); Bródno – Bródno (f.) i Bródno (w.); Brzeziny – Brzeziny (w.); Elsnerów – Elsnerów (w), Dotrzym (f.), Targówek (w.); Grodzisk – Grodzisk (w.), Grodzisk (f.), Grodzisk Nowy (kol.), Lewandów (f.); Targówek – Targówek (kol.), Targówek 18c (kol.) i Targówek Osiedle (kol.); Zacisze – Elsnerów (kol.), Elsnerów (f.), Lewinów (f.), Lewicpol (f.), Zacisze (f.), XIII (fort), Zacisze (kol.), Zacisze Ogród (kol.); Żerań – Annopol Miejski (kol.), Gaj (kol.), Żerań (kol.) i Żerań (f.).

27 września 1938 z gminy Bródno wyłączono obszar o ogólnej powierzchni około 450 ha, zawarty pomiędzy dotychczasową granicą powiatu prasko-warszawskiego w m. st. Warszawie (opis granicy w przypisieNowa granica powiatu prasko-warszawskiego biegnie od punktu przecięcia się zachodniego brzegu drogi Białołęckiej z obecną granicą powiatu, biegnącą w tym miejscu wzdłuż ulicy Kondratowicza Ludwika w kierunku północno-wschodnim a następnie w północno-zachodnim brzegiem drogi Białołęckiej do miedzy rozgraniczającej grunty Fryderyka Klama z gruntami Serafina, stąd skręca w kierunku zachodnim i biegnie wspomnianą miedzą do drogi przebiegającej z „Dóbr Annopol” do „Osady Konstantynów – Józefówka”, dalej tą drogą wschodnim jej brzegiem przez grunty Józefa Stegnera, skręcając w kierunku zachodnim na długości około 100 m na granicy gruntów Józefa Stegnera i Michała Hildebranda, a stąd w kierunku północnym do terenów zajętych pod budowę kanału. Stąd granica skręca w kierunku południowo-zachodnim i biegnie południową stroną granicy wspomnianych gruntów zajętych pod kanał, przecinając linię kolejową, aż do przecięcia się z przedłużeniem południowej granicy gruntów sukcesorów Rudnickiego, skąd biegnie w kierunku południowo-zachodnim wzdłuż tego przedłużenia przez kanał i dalej południową, następnie zachodnią granicą gruntów sukcesorów Rudnickiego do dróżki i dalej tą dróżką przechodzącą przez tereny państwowe i sukcesorów Skowronka, a w dalszym przebiegu, rozgraniczającą grunty sukcesorów Skowronka i Józefa Dębowskiego od gruntów sukcesorów Zdziarskiego i gruntów Chilińskiego, do przecięcia się tej dróżki ze wschodnim brzegiem szosy Warszawa-Jabłonna, gdzie skręca w kierunku południowo-wschodnim i biegnie wschodnim brzegiem szosy Warszawa-Jabłonna do przecięcia się z przedłużeniem granicy terenów państwowych i gruntów Banaszewskiego. Od tego punktu granica załamuje się w kierunku południowo-zachodnim biegnąc granicą między terenami państwowymi a gruntami Banaszewskiego, Banku Handlowego, Restorfa i Dmochowskiej, a następnie wzdłuż prostej, biegnącej na przedłużeniu granicy terenów państwowych i Dmochowskiej, aż do przecięcia się tej prostej z obecną granicą powiatu w obrębie rzeki Wisły.) i włączono go do powiatu prasko-warszawskiego w Warszawie. W praktyce oznaczało to włączenie do Warszawy Annopola i zachodniego Żerania z gromady ŻerańRozwój terytorialny Warszawy.

1 kwietnia 1939 do gminy Bródno przyłączono gromadę Kozia Górka (Kawęczyńska) z gminy Wawer.

Podczas II wojny światowej w Generalnym Gubernatorstwie, w dystrykcie warszawskim. Okupant przekształcił 1 marca 1943 gromadę Aleksandrów w gromadę Ugory, po czym gmina Bródno składała się w 1943 roku z 10 gromad i liczyła 12,938 mieszkańców: Białołęka (628 mieszkańców), Bródno (1534), Brzeziny (345), Elsnerów (928), Grodzisk (317), Kozia Górka (38), Targówek-Osiedle (5037), Ugory (669), Zacisze (2350) i Żerań (1092)Gemeinde- und Dorfverzeichnis für das Generalgouvernement (1943).

Po wojnie gmina zachowała przynależność administracyjną sprzed wojny, przynależąc do województwa warszawskiego.

15 maja 1951 gmina Bródno została zniesiona, a jej obszar włączony do Warszawy: Aleksandrów, Białołęka, Bródno (Stare), Elsnerów, Kozia Górka (Kawęczyńska), Targówek (Północny), Zacisze, Żerań (Wschodni). Jedynie gromady Brzeziny i Grodzisk włączono do gminy MarkiRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 maja 1951 r. w sprawie zmiany granic miasta stołecznego Warszawy, . (włączono je do Warszawy dopiero 1 lutego 1977).

Zmiany terytorialne +Przynależość gminna miejscowości gminy Bródno na przestrzeni latŹródła w sekcji opisowej powyżej..Miejscowość1867-01-131916-04-011924-07-011938-09-271939-04-011948-01-011951-05-151952-07-01AleksandrówBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Annopol BródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)BiałołękaBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Bródno (folwark)BródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Bródno NoweBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Bródno StareBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)BrzezinyBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoMarkiMarkiCzerwony DwórBródnoBródnoMarkiMarkiMarkiMarkiMarkiPustelnikDotrzymaBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)DrewnicaBródnoBródnoMarkiMarkiMarkiMarkiMarkiZąbkiElsnerówBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)GolędzinówBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)GrodziskBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoMarkiMarkiKonstantynówBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)LewicpolBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)LewinówBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)MarkiBródnoBródnoMarkiMarkiMarkiMarkiMarkiMarkiMarywilBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Kozia Górka (Kawęczyńska)WawerWawerWawerWawerBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)PelcowiznaBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)PustelnikBródnoBródnoMarkiMarkiMarkiMarkiMarkiPustelnikSiwkiBródnoBródnoMarkiMarkiMarkiMarkiMarkiZielonkaStrugaBródnoBródnoMarkiMarkiMarkiMarkiMarkiPustelnikSzmulowiznaBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Targówek PołudniowyBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Targówek-OsiedleBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)UgoryBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)UstronieBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)UtrataBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)ZaciszeBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Zielonka BankowaBródnoBródnoMarkiMarkiMarkiZielonkaZielonkaZielonkaZielonka-LetniskoBródnoBródnoMarkiMarkiMarkiZielonkaZielonkaZielonkaŻerań (Wschodni)BródnoBródnoBródnoBródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Żerań (Zachodni)BródnoBródnoBródnoWarszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)Warszawa (m)

Przypisy

Bródno