HMS Victorious (1939)

HMS Victorious – brytyjski lotniskowiec z okresu II wojny światowej, typu Illustrious. Służył w latach 1941–1969. Był intensywnie wykorzystywany podczas wojny, a także, po daleko idącej modernizacji, po wojnie. Nosił znak taktyczny 38, później R38.

Za przebieg służby otrzymał 9 wyróżnień bojowych (battle honours): operacja przeciw pancernikowi Bismarck 1941, Norwegia 1941–42, Arktyka 1941–42, konwoje maltańskie 1942, Zatoka Biskajska 1942, Sabang 1944, Palembang 1945, Okinawa 1945, Japonia 1945.

Historia „Victorious” był trzecim ukończonym okrętem z „pancernych” lotniskowców typu Illustrious, zarazem ostatnim z pierwszej serii tego typu, wyposażonej w tylko jeden hangar (jego budowę zaczęto jako drugiego okrętu typu). Okręt zamówiono 13 stycznia 1937, w ramach programu budżetowego z 1936. Stępkę pod jego budowę położono 4 maja 1937 w stoczni Vickers-Armstrong w Newcastle, kadłub wodowano 14 września 1939. Był to piąty okręt brytyjski o tej nazwie. Wyposażanie trwało dość długo z powodu trudności wojennych i okręt wszedł do służby w Royal Navy 29 marca 1941, ostateczny odbiór (ukończenie budowy) nastąpił 15 maja 1941. Budowa kosztowała 4 050 000 funtówGeoffrey B Mason, HMS VICTORIOUS - Illustrious-class Fleet Aircraft Carrier.

Służba 1941 – operacja przeciw Bismarckowi Pierwszym dowódcą został komandor Henry C. Bovell. Pierwszym rejsem bojowym okrętu miała być dostawa myśliwców bazowania lądowego Hawker Hurricane na Maltę, lotem z zachodniego Morza Śródziemnego, lecz z powodu rajdu niemieckiego pancernika „Bismarck” na Atlantyk, świeżo ukończony lotniskowiec wyładował Hurricane'y i został włączony do sił skierowanych przeciw „Bismarckowi”Geoffrey Bussy, Fairey Fulmar. Hall Park Books, seria: Warpaint Series No.41. s.22 (ang.). 22 maja 1941 wyszedł w morze z Wielkiej Brytanii w zespole adm. Johna Toveya z pancernikiem HMS „King George V”. Na pokładzie lotniskowca znajdowało się jednak tylko 6 myśliwców i 9 samolotów torpedowych Swordfish, w tym 3 wyposażone w radar. Po zatopieniu HMS „Hood” przez „Bismarcka” 24 maja, w toku pościgu, zostało przeciw „Bismarckowi” rzuconych wieczorem tego dnia do nocnego ataku 9 samolotów torpedowych Fairey Swordfish z 825. Dywizjonu z „Victorious”, z odległości ok. 100 Mm. Mimo niewielkiego doświadczenia pilotów, jedna torpeda trafiła „Bismarcka” w burtę, lecz trafienie nie było zbyt groźne dla okrętu. Żaden z samolotów torpedowych nie został zestrzelony; utracono jednak 2 spośród śledzących pancernik myśliwców Fairey Fulmar eskadry 800Z, które nie odnalazły lotniskowca w drodze powrotnej (zginęły dwie osoby, dwie uratował frachtowiec). W kolejnych wypadkach 25 i 26 maja podczas misji poszukiwawczych utracono 2 Swordfishe. Lotniskowiec nie brał dalszego aktywnego udziału w operacji i zawrócił do bazy. 4 czerwca jeden ze Swordfishów, patrolując, odnalazł niemiecki zbiornikowiec zaopatrzeniowy „Gonzenheim”, który został następnie przechwycony przez krążownik HMS „Neptune” i samozatopiony.

„Victorious” następnie przeszedł do Gibraltaru i 13 czerwca wziął udział (wraz z lotniskowcem „Ark Royal”) w dostawie 47 myśliwców Hawker Hurricane lotem na Maltę (operacja Tracer)Według G.B. Mason... dotarło 45 z 48 myśliwców.

1941–1942 – działania na dalekiej Północy thumb|Startujący Fairey Albacore z pokładu HMS „Victorious”, marzec 1942 roku W związku z atakiem Niemiec na ZSRR, lotniskowce „Victorious” i HMS „Furious” zostały wysłane na daleką Północ jako Zespół P (z krążownikami HMS i „Suffolk” i 6 niszczycielami). 30 lipca 1941 „Victorious” dokonał ataku lotniczego na port w Kirkenes, bez większych rezultatów (zatopiono jeden mały statek i zniszczono 5 samolotów), za to ze stratami 11 samolotów Fairey Albacore i 2 Fairey Fulmar. 4 sierpnia dokonano nalotu na Tromsø, tracąc jeden samolotA. Perepeczko.... Od 21 sierpnia „Victorious” eskortował pierwszy konwój arktyczny statków do ZSRR – operacja Dervish. 3 i 7 września samoloty z lotniskowca atakowały żeglugę w rejonie Tromsø, lecz bez rezultatów, a 12 września atakowały w rejonie Bodo i cele nabrzeżne w Vestfjordzie.

W październiku i listopadzie „Victorious” stacjonował na Islandii na wypadek przerwania się niemieckich ciężkich okrętów na Atlantyk, a 5-13 listopada patrolował Cieśninę Duńską w związku z niemieckimi planami rajdu pancernika „Tirpitz” i krążownika „Admiral Scheer”.

22-23 lutego 1942 samoloty lotniskowca atakowały nieskutecznie nowo przybyłe niemieckie krążowniki ciężkie „Admiral Scheer” i „Prinz Eugen” u wybrzeży Norwegii (utracono 3 Albacore)„Victorious” miał pierwotnie uderzyć na Tromsø i był eskortowany przez krążownik „Berwick” i niszczyciele „Ashanti”, „Bedouin”, „Eskimo”, ; dalszą osłonę stanowił pancernik „King George V” z niszczycielami „Tartar”, „Onslow”, „Punjabi” – Don Kindell, NAVAL EVENTS, FEBRUARY 1942, Part 2 of 2 w serwisie naval-history.net [dostęp 15-6-2009].

W marcu skierowano lotniskowiec do osłony konwojów arktycznych, w składzie głównych sił Home Fleet. 9 marca 12 Albacorów z „Victoriousa” dokonało nieskutecznego ataku na pancernik „Tirpitz” atakujący konwój PQ-12 (2 samoloty zestrzelono). Miał on jednak efekt w postaci ograniczenia aktywności „Tirpitza” na przyszłość, gdyż Hitler zabronił wykorzystywania pancernika, gdy w rejonie działań znajdował się lotniskowiec. Między marcem a lipcem 1942 „Victorious” stanowił daleką osłonę dalszych konwojów serii PQ: PQ-13, 14, 15, 16 i 17 oraz powrotnych konwojów QP, ale bez starć z nieprzyjacielem.

1942 – Morze Śródziemne 4 sierpnia 1942 „Victorious” został skierowany na Morze Śródziemne, w celu osłony dużej operacji dowozu zaopatrzenia dla Malty o kryptonimie Pedestal. Na jego pokładzie znajdował się kadm. A.L. Lyster, dowodzący działaniami lotniczymi podczas operacji. Przed operacją, 8 sierpnia „Victorious” brał udział w dużych wspólnych manewrach na Atlantyku 5 brytyjskich lotniskowców (ćwiczenia Berserk). Od 10 sierpnia, wraz z lotniskowcami „Indomitable” i „Eagle” oraz innymi okrętami brał udział w intensywnych walkach z lotnictwem niemieckim i włoskim na Morzu Śródziemnym 11 i 12 sierpnia, w składzie zespołu Z. Podczas ataków 12 sierpnia został trafiony z małej wysokości bombą zrzuconą przez samolot myśliwsko-bombowy Re.2001, ta jednak rozbiła się o jego opancerzony pokład (druga wypadła za burtę)Zvonimir Freivogel, Operacja „Pedestal”, seria Bitwy Morskie 2, wyd. NW, Tarnowskie Góry 2001, . Po zatopieniu HMS „Eagle” i uszkodzeniu HMS „Indomitable”, pozostał jedynym lotniskowcem osłaniającym operację, lecz wieczorem 12 sierpnia zgodnie z planem odłączył się z siłami osłony od konwoju.

Między 16 sierpnia a końcem października „Victorious” wypełniał funkcje szkolenia pilotów w bazie Scapa Flow. Od września do października przeszedł tam niewielki remont i modernizację wyposażenia, połączone ze szkoleniem pilotów.

Od początku listopada 1942 powrócił na Morze Śródziemne, wchodząc w skład zespołu H z Gibraltaru, osłaniającego lądowanie w Afryce Północnej (operacja Torch). 8 listopada jego Albacory atakowały cele naziemne w Algierii, m.in. niszcząc 47 francuskich samolotów na lotnisku La Senia koło Algieru. Jeden z pilotów myśliwców Martlet natomiast, zauważywszy białą flagę, wylądował i przyjął kapitulację francuskiego lotniska Blida. W drodze powrotnej do Wielkiej Brytanii, 21 listopada samolot Albacore z 817 Dywizjonu zatopił niemiecki okręt podwodny U-517 na południowy zachód od Irlandii.

1943 – pobyt w USA i Pacyfik Pod koniec grudnia 1942 „Victorious” został skierowany do USA w celu zebrania doświadczeń w zakresie współdziałania z flotą amerykańską i w styczniu 1943 przeszedł tam niewielki remont i doposażenie w stoczni Norfolk Navy Yard. Od kwietnia do września 1943 operował na Pacyfiku, bazując w Pearl Harbor na Hawajach. Zwiększono przy tym jego lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze do 45 działek 20 mm. Służył do ćwiczeń z lotniskowcem USS „Saratoga”, mających zgrać technikę operacyjną lotniskowców brytyjskich i amerykańskich, w składzie zespołu Task Group 36.3 amerykańskiej Trzeciej Floty (w lipcu wykonywano pierwsze próby operowania samolotów pomiędzy oboma lotniskowcami). W sierpniu został skierowany w celu wsparcia amerykańskich operacji na Nowej Georgii.

We wrześniu „Victorious” skierowano z powrotem do Wielkiej Brytanii, przez Kanał Panamski i w październiku powrócił w skład Home Fleet. Od grudnia 1943 do lutego 1944 był remontowany w Liverpoolu, zainstalowano przy tym nowe radary.

1944 – Morze Północne i operacje w Norwegii 3 kwietnia 1944 21 bombowców Fairey Barracuda „Victoriousa” brało udział w ataku na pancernik „Tirpitz” w fiordzie norweskim (operacja Tungsten), powodując poważne uszkodzenia (utracono 3 samoloty). 24 kwietnia w miejsce odwołanej kolejnej operacji przeciw „Tirpitzowi”, samoloty lotniskowca atakowały żeglugę pod Bodo (zatopiono 3 statki przy stracie 6 samolotów). Ponownie atakowano żeglugę u brzegów Norwegii 28 maja (operacja Tiger claw). 30 maja lotniskowiec był atakowany przez okręt podwodny U-957 torpedą akustyczną, lecz bezskutecznie. Ponownie zwalczał żeglugę u brzegu Norwegii na początku czerwca operacja Lombard).

1944–1945 – Ocean Indyjski – Brytyjska Flota Wschodnia W lipcu 1944 „Victorious” przebazowano w skład Brytyjskiej Floty Wschodniej, do Trincomalee na Cejlonie (wraz z HMS "Indomitable”). Atakował następnie cele naziemne wraz z innymi lotniskowcami brytyjskimi, głównie na zajętych przez Japonię wyspach Archipelagu Sundajskiego, w tym: 25 lipca 1944 na lotniska Lhonga i Kotraja na Sabangu (operacja Crimson), 25 sierpnia 194429 sierpnia według G.B. Mason na Padang i Emmahaven na Sumatrze (operacja Banquet), 18 września 1944 na zakłady kolejowe w Sigli na Sumatrze, 17–19 października 1944 na Nikobary (operacja Millet), 4 stycznia 1945 na rafinerie w Pangkalan Brandan (operacja Lentil), 24 stycznia 1945 na Pladjoe (operacja Meridian I) i 29 stycznia 1945 na rafinerię ropy naftowej Soengi Gerong (operacja Meridian II, ze stratami kilkunastu samolotów).

1945 – Ocean Spokojny – Brytyjska Flota Pacyfiku W lutym 1945 okręt wszedł w skład nowo utworzonej Brytyjskiej Floty Pacyfiku, działającej jako zespół Task Force 57 w składzie amerykańskiej 5. Floty. Z innymi lotniskowcami brytyjskimi atakował od 26 marca cele japońskie na wyspach Sakishima Gunto (operacja Iceberg). 1 kwietnia był atakowany przez samolot kamikaze, który jednak nie trafił. Od 12 kwietnia atakował cele na Tajwanie. 16 kwietnia powrócił do operacji przeciw Sakishima Gunto. 4 maja 1945 został trzy razy trafiony przez kamikaze, które wywołały niewielkie zniszczenia, operacje lotnicze wznowiono po 8 godzinach. 9 maja dwa razy trafiony przez kamikaze, które również wywołały niewielkie uszkodzenia i zniszczenie 4 samolotów Corsair (3 zabitych). 5 czerwca został odesłany do Sydney na remont.

W lipcu wszedł w skład zespołu TF37 w wysuniętej bazie Manus, przygotowanego do ataków na macierzyste wyspy japońskie, w składzie amerykańskiej 3. Floty. Od 17 lipca jego samoloty atakowały lotniska i inne cele w rejonie m.in. Tokio i Osaki. Z powodu braków paliwa w brytyjskich zbiornikowcach zaopatrzeniowych, 12 sierpnia lotniskowiec powrócił na Manus, a następnie do Sydney.

Pod koniec wojny uzbrojenie „Victorious”, oprócz 8 dział 114 mm i 40 działek 40 mm Vickers „pom-pom” sprzężonych po 8, składało się z 12 armat Bofors 40 mm (dwóch poczwórnych i dwóch podwójnych) i 61 działek Oerlikon 20 mm, z tego 23 podwójne podstawy i 15 pojedynczych.

Służba powojenna thumb|HMS „Victorious” w 1959 thumb|HMS „Victorious” w 1959 (na pierwszym planie samoloty Skyraider AEW.1 i Sea Venom) Po wojnie „Victorious” pływał między Wielką Brytanią a Dalekim Wschodem w charakterze transportowca wojska. W październiku 1947 wycofano go do rezerwy.