Zamek w Węgorzewie – najstarszy zabytek Węgorzewa.
Założenie składa się z trzech dwukondygnacyjnych skrzydeł różnej długości. Zamek o nieregularnym, zbliżonym do czworoboku planie, dostosowanym do położenia na wyspie rzecznej. Dwa główne skrzydła, północno-wschodnie (72 m) i północno-zachodnie (62 m), tworzą układ lekko zbieżny, spotykając się pod niewielkim kątem. Od skrzydła północno-zachodniego odchodzi krótki, skośny aneks w kierunku wschodnim. Pozostałe boki pierwotnie zamykał mur obwodowy. Obecny kształt założenia zamkowego opiera się prawdopodobnie na średniowiecznym zarysie całości zamku, włączając w to mury kurtynowe.
Obiekt w dużej mierze zachowany, jednak kolejne przebudowy, uszkodzenia, a następnie odbudowy zmieniły jego pierwotny charakter. W wyniku licznych przebudów i otynkowania utracił wiele z pierwotnych cech stylowych. Mimo braków dekoracyjnych, pozostaje przykładem późnej, surowej budowli zakonnej. Nieregularność rzutu, wynikająca z położenia na wyspie, łagodzi charakterystyczną dla późnych zamków krzyżackich geometryczną toporność formy.
Historia Tereny dzisiejszego Węgorzewa zamieszkiwały do czasu podboju tych ziem przez Krzyżaków plemiona Galindów, którzy na wyspie Węgorapy w pobliżu jeziora Mamry wybudowali gród Angetete. Gród ten został zniszczony przez Krzyżaków, którzy w jego miejscu zbudowali w 1312 roku drewniany gródek położony 2 km od dzisiejszego zamku nad wypływem Węgorapy z Jeziora Mamry. Gródek ten nazywany Angerburg został spalony przez litewskiego księcia Kiejstuta zimą 1365 roku.
Faza gotycka Nową warownię w miejscu dzisiejszego zamku wybudował w 1398 roku komtur Królewca Werner von Tettingen i przeznaczył ją na siedzibę podległego sobie prokuratora. Zamek znajdował się na wyspie i miał kształt nieregularnego pięcioboku. Zabudowa składała się z dwóch lub trzech murowanych skrzydeł flankowanych na narożach trzema cylindrycznymi wieżami. Czwarta wieżyczka znajdowała się w obrębie dziedzińca i miała charakter łącznika komunikacyjnego. Od strony wschodniej znajdowało się niewielkie przedzamcze.
Po prowadzonej z Koroną Królestwa Polskiego wojnie trzynastoletniej Krzyżacy w 1469 roku zastawili zamek braciom Hansowi i Anzelmowi von Tettau jako gwarancję wypłacenia żołdu, następnie zamek był w rękach różnych właścicieli do 1525 roku, gdy po sekularyzacji Zakonu ponownie stał się własnością państwową i siedzibą książęcego starosty. Z inwentarzy z XV i XVI wieku wynika, że w tym czasie na zamku mieściła się kaplica św. Katarzyny oraz browar, spiżarnia, piekarnia, kuchnia i zbrojownia.
Faza barokowa thumb|220px|left|Widok zamku w 1684 r. (po prawej) W 1656 roku zamek został zniszczony przez sprzymierzonych z Polską Tatarów, którymi dowodził Subchan Gazi aga, w związku z czym podczas odbudowy przebudowano go na rezydencję barokową o niewielkich już wartościach militarnych. Kształt zamku po przebudowie zamku ukazują widoki miasta z 1684 i 1717 roku. W 1 połowie XVIII wieku generał H.H. Katt zburzył młyn na przedzamczu i wybudował nowy przekopując nowy kanał. Wybito też szereg nowych okien. W latach 1734 i 1736 na zamku przebywał król Stanisław Leszczyński, skąd udał się na wygnanie do Francji. W 1752 roku władze przeznaczyły zamek na biura sądu miejskiego i ziemskiego. Przejściowo umieszczono też w zamku więzienie. Zamek w XIX wieku W 1807 roku podczas kampanii napoleońskiej na zamku mieścił się szpital dla żołnierzy. W czerwcu 1807 roku Węgorzewo i zamek zajęły wojska polskie generałów Jana Henryka Dąbrowskiego i J. Zajączka. W 1835 roku zamek spłonął, w związku z czym 10 lat później został przebudowany na sąd. W trakcie tej przebudowy całkowicie zatarto jego historyczną formę.
Po 1945 roku thumb|220px|left|Widok zamku w 2018 r. 24 stycznia 1945 roku wnętrze zostało spalone przez Armię Czerwoną, jednak mury XIV-wieczne ocalały. W początkach lat 80. XX wieku został odbudowany z przeznaczeniem na bibliotekę miejską, siedzibę Rady Miejskiej i Urząd Stanu Cywilnego.
Zamek został sprzedany przez samorząd wiosną 2000 roku za kadencji burmistrza Władysława Anchima. za kwotę 805 tys. zł. Zamek, określany przez władze jako kosztowny w utrzymaniu, został sprzedany prywatnemu inwestorowi – warszawskiemu biznesmenowi Leszkowi Szumełdzie. Wcześniej rzeczoznawca wycenił nieruchomość na około 4 mln zł. Do przetargu zgłosiły się dwie oferty: włoskiej firmy oraz Szumełdy, który przebił konkurencję o 5 tys. zł. Samorząd zobowiązał nabywcę do przystosowania obiektu do funkcji turystycznych i hotelarsko-usługowych, jednak nie przewidziano sankcji za niewywiązanie się z tych zobowiązań. W trakcie prowadzonej przebudowy na hotel nadbudowano znacznie dach i umieszczono w nim dwa rzędy lukarn.
W 2005 roku „Życie Warszawy” informowało, że zamek został wystawiony przez właściciela na internetową aukcję z ceną wywoławczą 4 mln zł. Wywołało to niezadowolenie mieszkańców Węgorzewa i krytykę pod adresem lokalnych władz. Mimo wcześniejszych deklaracji inwestycyjnych obiekt pozostawał zamknięty i niedostępny dla turystów.
30 grudnia 2024 roku burmistrz Węgorzewa Krzysztof Kołaszewski poinformował o zmianie właściciela obiektu. Nową właścicielką została Marlena Ostaszewska, która zapowiedziała przekształcenie zamku w obiekt hotelarsko-gastronomiczny z dodatkową funkcją muzealną. W zamku planowane jest m.in. utworzenie muzeum odznak klubów sportowych z okresu międzywojennego oraz dawnych organizacji działających na terenie Prus Wschodnich. Inwestorka podkreśliła, że zamierza udostępnić obiekt zarówno lokalnej społeczności, jak i turystom. mały|Fragment zamku w Węgorzewie widoczny zza metalowego ogrodzenia z zamkniętą bramą. Ujęto część elewacji z wysokim, ciemnym dachem, w którym znajdują się rzędy nowo wybudowanych lukarn.|315x315px
Węgornia Przy zamku Krzyżacy wznieśli na rzece Węgorapie specjalną konstrukcję hydrotechniczną – węgornię (Aalefang), służącą do połowu węgorzy. Obiekt ten, po raz pierwszy wzmiankowany w 1469 roku, stanowił element gospodarczy zespołu zamkowego, ściśle powiązany z jego funkcją administracyjną i magazynową.
Węgornia była rozbudowanym założeniem drewnianym, złożonym z dwóch śluz oraz umieszczonej poniżej nich skrzyni z bali (Aalekasten), o przekroju kwadratowym. Śluzy otwierano wieczorem, umożliwiając napływ wody do skrzyni, do której wraz z nurtem wpływały węgorze. Woda odpływała przez liczne drobne otwory w ścianach konstrukcji, natomiast ryby pozostawały wewnątrz. Po zamknięciu śluz dokonywano ich wybierania. Obiekt ten był w pełni zintegrowany z systemem gospodarczym zamku – ryby przechowywano w zamkowych piwnicach, o czym świadczą spisy z lat 1508 i 1514, wykazujące stały zapas dwóch beczek zasolonych węgorzy. mały|Węgornia przy zamku – drewniana konstrukcja z trzema belkami spiętrzającymi wodę, pionowymi palami i zadaszoną komorą z otworami odpływowymi, do której prowadziła kładka z wejściem w formie drzwi. Pierwsze znane przedstawienie węgorzewskiej węgorni pochodzi z miedziorytu z 1717 roku, zamieszczonego w dziele pastora, lekarza i przyrodnika Georga Andreasa Helwinga (Litographia Angerburica).
Przypisy
Bibliografia Mieczysław Haftka, "Zamki Krzyżackie w Polsce. Szkice z dziejów", Muzeum Zamkowe w Malborku, 1999, s. 341-344,
Zamek w Węgorzewie Kategoria:Zamki krzyżackie w Polsce Kategoria:Zamki w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Architektura gotyku w województwie warmińsko-mazurskim