Grażyna Władysława Lipińska z domu Sokołowska ps. Danuta (ur. 12 kwietnia 1902 w Warszawie, zm. 30 listopada 1995 tamże) – polska żołnierka (Legionów Polskich, Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej), harcerka, chemiczka, nauczycielka, bibliotekarkaDudzińska Elżbieta, Grażyna Lipińska (1902–1995) – starszy kustosz dyplomowany Biblioteki Głównej Politechniki Warszawskiej, pedagog, oficer AK, [w:] Bibliotekarze bibliotek specjalnych. Warszawa : Wydaw. SBP, 2007, s. 37-41 (Bibliotekarze Polscy we Wspomnieniach Współczesnych ; t. 10), sanitariuszka i łączniczka. Uczestniczka bitwy warszawskiej, III powstania śląskiego. Szefowa wywiadu Armii Krajowej na Wschodzie. Długoletni więzień polityczny w Gułagu. Podpułkownik Wojska Polskiego. Dama Orderu Virtuti Militari.

Życiorys Córka Witolda Sokołowskiego (1871–1944Księgi metrykalne parafii rzymskokatolickiej św. Michała w Warszawie. Akt zgonu 311/1944) i literatki Anny z domu Skarbek (1878–1972)Władysława Grażyna Sokołowska h. Gozdawa w Wielkiej Genealogii Minakowskiej [dostęp z dnia: 2025-08-22].Anna Maria Aurelia Skarbek w Wielkiej Genealogii Minakowskiej [dostęp z dnia: 2025-08-22].Witold Sokołowski h. Gozdawa w Wielkiej GenealogiiMinakowskiej [dostęp z dnia: 2025-08-22].. W 1912 r. wraz z matką i rodzeństwem przeniosła się do Myślenic, zaczęła pomagać w utrzymaniu rodziny. Zarabiała korepetycjami i przepisywaniem podręczników. Wraz z innymi organizowała pomoc w gospodarstwach chłopskich, z których mężczyźni walczyli lub zginęli na froncie. W sierpniu 1918 r. wyjechała do ojca do Lwowa, gdzie podjęła naukę w Państwowym Żeńskim Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego. Mając 16 lat początkowo jako harcerka, a później jako żołnierz Polskiej Organizacji Wojskowej – brała udział w obronie Lwowa, będąc sanitariuszką, kurierem i wywiadowczynią.

Dwudziestolecie międzywojenne (1919–1939) W 1920 r. wzięła udział w Bitwie Warszawskiej, następnie pracowała jako sanitariuszka w szpitalu wojskowym w Krakowie. Po zdaniu matury w Zakopanem, gdzie przeniosła się jej matka, podjęła studia na Wydziale Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego na kierunku chemia i fizyka. W 1921 r. przerwała studia, aby wziąć udział w III powstaniu śląskim. Prowadziła akcję werbunkową i przewoziła broń, głównie w znanych jej powiatach myślenickim i wadowickim. W roku akademickim 1921–1922 przeniosła się do Warszawy, gdzie kontynuowała studia na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej. Praktykę studencką odbyła w prywatnej fabryce farmaceutycznej w Grodzisku, której współwłaścicielem był przyszły rektor Politechniki Warszawskiej – profesor Józef Zawadzki, ojciec Tadeusza – „Zośki”. Na drugim roku studiów pracowała jako laborantka w niemieckiej fabryce ultramaryny „Szetzer-Werner” w Warszawie. Wspólnie z profesorem Czesławem Grabowskim z Politechniki Warszawskiej przygotowywała projekt płuczki oczyszczającej gazy poprocesowe, co miało zmniejszać zanieczyszczanie środowiska. W czasie studiów pracowała również w Królewskiej Hucie na Górnym Śląsku, będąc tam jedyną kobietą, posiadającą wykształcenie techniczne. W 1928 r. ukończyła jako pierwsza z kobiet studia w Katedrze Maszynoznawstwa Chemicznego na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej.

Uczyła chemii i fizyki m.in. w Państwowym Gimnazjum im. Stefana Batorego, Gimnazjum im. Marii Curie-Skłodowskiej, Państwowej Żeńskiej Szkole Przemysłowo-Handlowej równocześnie studiując w Instytucie Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego oraz przygotowując doktorat. Od 1935 r. była dyrektorką szkoły zawodowej w Grodnie. Z jej inicjatywy otwierano szkoły, a także zakładała i rozbudowywała internaty w celu ułatwienia nauki młodzieży wiejskiej. W 1938 r. organizacje kobiece, do których należała, wysunęły jej kandydaturę na posła do Sejmu. W związku z tym przygotowała program, w którym oprócz rozwoju szkół polskich proponowała zakładanie szkół z językiem białoruskimGrażyna Lipińska – życiorys str. 2 PDF [dostęp z dnia: 2016-07-23]..

II wojna światowa (1939–1945) Po agresji III Rzeszy na Polskę mianowana komendantką Pogotowia Społecznego w Grodnie. Po agresji ZSRR na Polskę brała udział w organizacji obrony miasta przed Armią Czerwoną. Do historii przeszło odbicie przez nią, z narażeniem życia, kilkunastoletniego Tadeusza Jasińskiego rozpiętego na sowieckim czołgu. Niestety chłopiec zmarł na rękach Lipińskiej. Po zdobyciu Grodna przez Armię Czerwoną została w listopadzie 1939 r. aresztowana przez NKWD, więziona w Mińsku. 29 stycznia 1941 r. skazana na 10 lat łagrów i 15 lat zsyłki. Po ataku Niemiec na ZSRR przeszła wraz z innymi więźniami NKWD drogę śmierci Mińsk-Czerwień. W Czerwieniu (Ihumeniu) wraz z kilkuset osobami, które podały się za więźniów kryminalnych wypuszczona przez konwojentów. Po kilku tygodniach pieszej wędrówki przedostała się do Warszawy, gdzie podjęła działalność w Związku Walki Zbrojnej (później Armii Krajowej). W czasie okupacji niemieckiej uczyła w szkole handlowej i odzieżowej, uczestniczyła w tajnym nauczaniu. W styczniu 1942 r. skierowana przez Komendę Główną ZWZ/AK do Mińska jako zastępca szefa ekspozytury białoruskiej wywiadu dalekiego zasięgu KG ZWZ/AK. Wiosną 1944 r. komendant główny Armii Krajowej odznaczył ją Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari. 25 lipca 1944 r., w trzy tygodnie po zajęciu Mińska przez Armię Czerwoną, podczas szykowania się do wyjazdu do kraju została aresztowana przez NKWD. Została oskarżona o szpiegostwo na rzecz Wielkiej Brytanii i skazana na 6 lat łagru. W 1950 r. postawiono ją ponownie przed sądem, tym razem w Wilnie i otrzymała wyrok 25 lat łagrów. Była w tym czasie parokrotnie przetrzymywana w więzieniu na Łubiance, a także w więzieniach w Wilnie i Nowosybirsku, w 1950 r. przeszła brutalne śledztwo w więzieniu w Mińsku. Przebywała w łagrach w Bracku, Gorkim, Orszy, Nowosybirsku, Suchobezwodnej, Tajszecie i Kemerowie. Ułaskawiona w październiku 1956 r., 15 października 1956 r. wróciła do Polski.

PRL i emerytura (1956-1995) Po powrocie w 1956 r. podjęła pracę w Bibliotece Głównej Politechniki Warszawskiej, gdzie pracowała przez 20 lat (do emerytury), od 1964 r. na stanowisku adiunkta, a następnie starszego kustosza dyplomowanego, zajmując się gromadzeniem specjalistycznego księgozbioru technicznego. Była przewodniczącą Komisji Historii Kobiet w Walce o Niepodległość. W 1980 r. wstąpiła do NSZZ „Solidarność”. W maju 1992 r. została patronką 17 Rozwadowskiej Drużyny Harcerek. Lipińska uczestniczyła na nadaniu imienia drużynie. Przed śmiercią często odwiedzała harcerki. Wśród swoich najważniejszych odznaczeń Lipińska wymienia mały proporczyk, który dostała od harcerek z Rozwadowa.

Autorka książki – dokumentu pt. Jeśli zapomnę o nich, będącej wspomnieniem z lat wojny i zesłania, wydanej po raz pierwszy w Paryżu w 1988 r. Za tę publikację otrzymała Nagrodę „Wiadomości” (1989) oraz Nagrodę im. Jerzego Łojka (1991).

Nominowana do stopnia generała brygady, jednak ze względu na wymogi formalne awans mogła otrzymać tylko jedna osoba, a ponieważ Maria Wittek była starsza, to ona otrzymała promocję. Do awansu ppłk. Lipińskiej już nie powrócono.

Zmarła 30 listopada 1995 r. w Warszawie w wieku 93 lat. Została pochowana z asystą wojskową na cmentarzu przy kościele św. Katarzyny na Służewie w Warszawie. Na jej pogrzebie był sztandar Szczepu harcerskiego Leśne Plemię, działającego w Rozwadowie.

Życie prywatne Miała troje rodzeństwa: siostry Marię Danutę Żelazowską (zm. 1933) i Stefanię Żelazowską (1907–1992) oraz brata dr. Stefana Lecha Sokołowskiego (1904–1940), zamordowanego w Katyniu przez NKWD.

W 1928 r. wyszła za mąż za kolegę ze studiów, Edmunda Lipińskiego. Małżeństwo wkrótce się rozpadło, było bezdzietne.

Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari (rozkazem KG AK 1944) nr 13147 Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 2007)Biografia Grażyny Lipińskiej (.PDF). Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych (1942) Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Medal Wojska Krzyż Armii Krajowej Krzyż Obrony Lwowa Krzyż Grodzieński Medal Polonia Mater Nostra Est

Upamiętnienie thumb|Tablica upamiętniająca Grażynę Lipińską w Bibliotece Głównej Politechniki Warszawskiej Jest patronką 17 Rozwadowskiej Drużyny Harcerek Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej w Stalowej Woli Czytelnia w Bibliotece Głównej Politechniki Warszawskiej nosi jej imię, w sali jest wmurowana tablica memoratywna Jest patronką bursy szkolnej nr 5 przy ul. Zagójskiej 3 w Warszawie Tablica w kościele św. Katarzyny i na domu przy Placu Przymierza 8 na Saskiej Kępie, w którym pod koniec życia mieszkała

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Historycznego Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Kobiety – powstańcy warszawscy Kategoria:Kobiety w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Kobiety – żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Kobiety – żołnierze Wojska Polskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Ludzie związani z Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie Kategoria:Obrońcy Grodna (1939) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Obrony Lwowa Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Partyzanckim Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Polonia Mater Nostra Est Kategoria:Odznaczeni Medalem Wojska Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami Kategoria:Orlęta lwowskie (1918–1919) Kategoria:Pochowani na starym cmentarzu na Służewie w Warszawie Kategoria:Polacy i obywatele polscy – więźniowie radzieckich łagrów 1945–1989 Kategoria:Polscy chemicy Kategoria:Polscy nauczyciele Kategoria:Polscy zesłańcy do Workuty Kategoria:Polscy zesłańcy w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich Kategoria:Polskie sanitariuszki Kategoria:Powstańcy śląscy Grażyna Kategoria:Uczestnicy Bitwy Warszawskiej (1920) Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli w 1995