Marceli Handelsman, ps. „Maciej Romański”, „Maciej Targowski”, „Józef Krzemień” (ur. 8 lipca 1882 w Warszawie, zm. 20 marca 1945 w Dora-Nordhausen) – polski prawnik i historyk żydowskiego pochodzenia, mediewista, historyk dziejów nowożytnych i najnowszych, metodolog historii, jeden z najwybitniejszych polskich historyków 1 poł. XX w.; wolnomularzSĘP, Forpoczty masonerii w Polsce, [w:] „Myśl Narodowa”. 1933 nr 30, s. 343..
Życiorys Brat Józefa Handelsmana. Ukończył V Gimnazjum w Warszawie, następnie studiował prawo na rosyjskim Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, historię na uniwersytecie w Berlinie, a po wydaleniu w 1906 r. za działalność socjalistyczną kontynuował studia w Paryżu w École nationale des chartes i Collège de France, w Zurychu (doktorat pt. Napoléon et la Pologne, 1806-1807 obroniony w 1909 pod kierunkiem ) oraz w Rapperswilu, Wiedniu i LondynieP. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 336–338.. Wykładowca historii powszechnej na Wydziale Humanistycznym Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie (1912–1916)Dziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN: sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, 1906–1916, opracowali Ryszard Błędowski, Stanisław Orłowski, Henryk Mościcki, Warszawa 1917, s. 129 Podkarpacka BC – wersja elektroniczna..
Od 1915 r. był związany z Uniwersytetem Warszawskim, gdzie w 1919 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnegoŻydzi w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 126.. W latach 1930–1931 doprowadził do utworzenia odrębnego Instytutu Historycznego na Uniwersytecie Warszawskim, którego został pierwszym dyrektoremP. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 339.. Pełnił funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego UW. Jako historyk interesował się szczególnie działalnością obozu Hôtel Lambert i księcia Adama Czartoryskiego oraz dziejami Wielkiej EmigracjiP. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 344.. W latach 1948–1950 wydano pośmiertnie niedokończoną biografię jego autorstwa pt. Adam Czartoryski (tomy 1–3)Piotr Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 346.. Badał średniowiecze, okres napoleoński i XIX wiekP. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 343–345.. Zajmował się także metodologią historiiPiotr Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 345..
Od kwietnia do sierpnia 1918 r. był przewodniczącym Komisji Archiwalnej Tymczasowej Rady StanuA. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 4.. W związku z jej pracami opracował projekt ustawy archiwalnej oraz wytyczne dotyczące kursów archiwalnych, które stały się podstawą dla stworzenia przepisów wprowadzonych potem reskryptem Rady Regencyjnej z dnia 31 lipca 1918 r.A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 5, 7. Reprezentował stronę polską (wraz ze Stefanem Ehrenkreutzem i Stanisławem Kętrzyńskim) w utworzonej dwustronnej podkomisji technicznej, mającej dokonać analizy roszczeń w stosunku do akt dotyczących ziem polskich zaliczonych do przejęcia od niemieckich instytucji archiwalnych (w tym tzw. akt popruskich) obradującej 10 i 25 września oraz 4 i 24 października 1918 r.A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 8–9.
Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności oraz francuskiej Akademii Nauk Moralnych i Politycznych. W latach 1918–1939 był redaktorem „Przeglądu Historycznego”P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 340–341., a w latach 1918–1919 – dyrektorem Archiwum Akt Dawnych w WarszawieIrena Koberdowa (red.), Indeks osobowy, „Teki archiwalne” 1968, t. 11, s. 189.. W 1921 r. współtworzył Instytut Badań NarodowościowychP. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 341.. Był delegatem Polskiego Towarzystwa Historycznego w Międzynarodowym Komitecie Historycznym, jednym z organizatorów Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Warszawie w 1933 r.P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 340. 30 maja 1937 r. został wybrany na członka zagranicznego francuskiej Akademii Nauk Moralnych i Politycznych w miejsce zmarłego w 1936 r. Rudyarda Kiplinga.
Był zwolennikiem PPS i Józefa Piłsudskiego oraz gorącym orędownikiem współpracy polsko-francuskiejStefan Kieniewicz, Marceli Handelsman, [w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1985, s. 256–273..
Latem 1920 jako ochotnik–szeregowiec walczył na wojnie z bolszewikami w szeregach 5 Pułku Piechoty LegionówP. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 342.. W 1921 opublikował wspomnnienia z okresu pobytu na froncie zatytułowane „W piątym pułku Legjonów: dwa miesiące ofensywy litewsko-białoruskiej” i dedykował je kolegom: Gustawowi Przychockiemu oraz Stanisławowi Szoberowi..
Krytykował antysemityzm na uczelniach, wyrażający się m.in. w próbach wprowadzenia getta ławkowego czy tzw. „paragrafu aryjskiego”, czyli wykluczenia Żydów ze stowarzyszeń naukowych i samopomocowych na uczelniach. Z powodu swoich poglądów był atakowany w prasie obozu narodowego („Gazeta Warszawska”, „Myśl Narodowa”). W marcu 1934 r. został napadnięty na dziedzińcu uniwersyteckim i uderzony w tył głowy kastetemM. Dąbrowska: Doroczny wstyd. [dostęp 2014-09-13].. W związku z napadem aresztowano byłych działaczy Obozu Wielkiej Polski, między innymi Zygmunta Dziarmagę, przywódcę bojówki „Uczelnie Różne”, która następnie została podporządkowana ONR. Napad wzbudził powszechne oburzenie. Handelsman zrzekł się funkcji dziekana Wydziału Humanistycznego, ale Senat uczelni zwrócił się do niego z prośbą o wycofanie rezygnacji.
W czasie II wojny światowej ukrywał się (jego rodzina była pochodzenia żydowskiego). Mimo to uczestniczył w tajnym nauczaniu. Współpracował z Biurem Informacji i Propagandy KG AK. W maju 1944 r. w rękach kierującego wówczas BIP-em Jana Rzepeckiego znalazł się dokument (oceniony przez Grzegorza Mazura jako wytwór wywiadu NSZ), zatytułowany „Żydzi w ZWZ”. zawierający nazwiska Rzepeckiego, Gieysztora, Handelsmana i Makowieckiego. Na skutek denuncjacji Marceli Handelsman został aresztowany 14 lipca 1944 r. przez Gestapo, miesiąc po zamordowaniu innych pracowników BIP AK.Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 127..
Trafił do obozu koncentracyjnego w Gross-Rosen. Następnie został przeniesiony do Dora-Mittelbau, gdzie zmarł 20 marca 1945 r. Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 69-4-19).
Razem z Handelsmanem została aresztowana także pracownica BiP Halina Krahelska (zm. w obozie Ravensbrück).
Materiały archiwalne Marcelego Handelsmana znajdują się w PAN Archiwum w Warszawie pod sygnaturą III-10Spis inwentarzy, Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie, [dostęp 2024-01-03]..
Uczniowie Marceli Handelsman prowadził w okresie międzywojennym dwa seminaria: średniowieczne (tematyka głównie z okresu Merowingów i Karolingów) i XIX-wieczne (tematyka z epoki napoleońskiej). Był wychowawcą wielu pokoleń historyków takich jak: Stanisław Arnold, Aleksy Franciszek Bachulski, Halina Bachulska, Oskar Bartel, Eugeniusz Boss, Artur Eisenbach, Aleksander Gieysztor, Wincenty Gorzycki, Henryk Jabłoński, Stefan Jellenta, Stefan Kieniewicz, Aleksander Krasuski, Tadeusz Landecki, Czesław Leśniewski, Witold Łukaszewicz, Marian Małowist, Tadeusz Manteuffel, Adam Mauersberger, Anna Minkowska, Gryzelda Missalowa, Wanda Moszczeńska, Henryk Paszkiewicz, Irena Pietrzak-Pawłowska, Stanisław Płoski, Hanna Pohoska, Stefan Pomarański, Ryszard Przelaskowski, Eugeniusz Przybyszewski, Emanuel Ringelblum, Lucjan Rusjan, Marian Henryk Serejski, Jakub Szacki, Adam Szczypiorski, Ludwik Widerszal, Helena Więckowska, Janusz Woliński, Karol Zbyszewski, Mieczysław ŻywczyńskiP. Węcowski, Marceli Handelsman (1882–1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 343–344; M. Wierzbicka, Marceli Handelsman, [w:] Słownik Historyków Polskich, red. M. Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s. 175–177..
Życie prywatne W 1912 r. ożenił się z artystką Jadwigą Kernbaum.
Prace Kara w najdawniejszym prawodawstwie polskim (1907) Prawo karne w statutach Kazimierza Wielkiego (1909) Historia polskiego prawa karnego (t. 1–2, 1908–1909) Napoléon et la Pologne (1909) Bignon a sprawa polska (1911) Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie 1807–1813 (1914) Francja – Polska 1807–1813 (1914) Z metodyki badań feudalizmu (1917) O metodzie publikowania najdawniejszych ksiąg sądowych w polskich (1916) System narodowo-polityczny Coli di Rienzo (1918) Zagadnienia teoretyczna historii (1919) Historyka. Zasady metodologii i teorii poznania historycznego (1921) Pomiędzy Prusami a Rosją (1922) Ideologia polityczna Towarzystwa Republikanów Polskich 1789–1807 (1924) Rozwój narodowości nowoczesnej (1924) Tak zwane praeceptio 614 roku (1926) Mickiewicz w latach 1853–1855 (1933) Rok 1848 we Włoszech i polityka ks. Adama Czartoryskiego (1936) Po co toczy się wojna? (1943) Między Wschodem a Zachodem (1943)
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (dwukrotnie: 27 listopada 1929M.P. z 1929 r. nr 276, poz. 638 „za zasługi na polu naukowem i pedagogicznem”., pośmiertnie, 11 lipca 1946 „za działalność konspiracyjną podczas okupacji”.) Krzyż Komandorski Orderu Korony Włoch (Włochy, 1934) Krzyż Komandorski Orderu Zasługi (Węgry, 1935) Krzyż Komandorski Orderu Legii Honorowej (Francja) Krzyż Oficerski Orderu Legii Honorowej (Francja, 1932) Medal Uniwersytetu w Brukseli (Belgia, 1931)
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Polski Słownik Biograficzny. Księga pamiątkowa ku uczczeniu 25-letniej działalności naukowej prof. M. Handelsmana, red. Henryk Bachulski, Warszawa 1929. Oskar Halecki, Marceli Handelsman, „Tygodnik Polski” z. 50 (12.12.1943), s. 3. J. Dutkiewicz, Marceli Handelsman jako badacz epoki napoleońskiej, „Przegląd Historyczny” 1965 nr 4. Aleksander Gieysztor, Marceli Handelsman, [w:] Portrety uczonych polskich, Kraków 1974. Stefan Kieniewicz, Marceli Handelsman[w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1986. Maria Wierzbicka, Marceli Handelsman, [w:] Słownik historyków polskich, red. Maria Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s. 175–177.
Linki zewnętrzne Marceli Handelsman – bibliografia osobowa w LitDok Bibliografia Historii Europy Środkowo-Wschodniej, Instytut Herdera w Marburgu Dzieła Marcelego Handelsmana w Federacji Bibliotek Cyfrowych Prace Marcelego Handelsmana w serwisie Polona.pl
Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Absolwenci V Rządowego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Absolwenci Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Historycznego Kategoria:Ochotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Żołnierze 5 Pułku Piechoty Legionów Kategoria:Politycy Stronnictwa Demokratycznego Kategoria:Polscy archiwiści Kategoria:Polscy mediewiści Kategoria:Urzędnicy administracji archiwów państwowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Współpracownicy Tymczasowej Rady Stanu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Towarzystwa Kursów Naukowych (1905–1918) Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego