Cmentarz Centralny w Szczecinie (do 1945 niem. Hauptfriedhof – Cmentarz Główny) – największy cmentarz w Polsce, trzeci co do wielkości w EuropieNajwiększy w Europie pod względem powierzchni jest Cmentarz Ohlsdorf w Hamburgu, drugi Wiener Zentralfriedhof w Wiedniu. i jeden z największych na świecie. Założony w latach 1899–1900 we wschodniej części Gumieniec, według projektu Wilhelma Meyera-Schwartaua, a ostateczny kształt nadał mu Georg Hannig w 1918.

Od jego otwarcia pochowano na nim ponad 300 tysięcy zmarłych, a jego dzisiejsza powierzchnia wynosi 172,33 haCmentarz Centralny w Szczecinie..

Historia Potrzeba wybudowania nowego cmentarza powstała po 1873, gdy małe przykościelne cmentarze zostały przepełnione, a dzięki temu, że Szczecin przestał być twierdzą pojawiły się tereny pod budowę. Za najlepszy teren pod cmentarz uznano ówczesne ziemie rolnicze pomiędzy dzisiejszą ulicą Mieszka I, Ku Słońcu a linią kolejową na wschodzie.

Cmentarz otwarto 6 grudnia 1901. W latach 1900–1903 pod kierunkiem architekta Wilhelma Meyera-Schwartau zbudowano bramę główną oraz budynki administracji i kaplicę cmentarną. W 1918 w nekropolii pochowanych było już 57 tysięcy osób i zajęte kwartały wschodnie i środkowe. Po I wojnie światowej rozpoczęto pochówki w kwartale zachodnim. W 1925 do kostnicy dobudowano krematorium.

Od założenia cmentarza aż do 1928 zarządcą cmentarza był Georg Hannig, a po nim Franz Herbert.

Do grudnia 1940 na cmentarzu pochowano ponad 117 tysięcy zmarłych. Znaczny przyrost pochówków nastąpił w czasie II wojny światowej wskutek nalotów bombowych na miasto.

Po 1945 Polaków chowano początkowo na wolnych kwaterach, a następnie w miejscu starych likwidowanych grobów. W obszar cmentarza włączono też cmentarz garnizonowy oraz teren wojskowy. Na cmentarzu wydzielono kwaterę wojenną (na głównej osi cmentarza), natomiast przy alei Lipowej utworzono kwaterę żydowską – będąca jedynym czynnym cmentarzem żydowskim w województwie zachodniopomorskim. Od 1945 do końca 2000 na Cmentarzu Centralnym pochowano 139 tys. osób.

Architektura

Architektura cmentarza nawiązuje do nekropolii Ohlsdorf w Hamburgu. Widać tu połączenie kilkunastu krajobrazów ogrodowych. Projektując cmentarz starano się maksymalnie upodobnić go do parku-ogrodu, a jak najdalej odejść od standardowego stłaczania „jak największej liczby grobów, na jak najmniejszej powierzchni”. Dużą część terenu nekropolii przeznaczono na zieleńce, zbiorniki wodne, żywopłoty, szerokie aleje obsadzane szpalerami dekoracyjnych drzew. W starszej (wschodniej) części cmentarza głównym alejom nadano kolisty przebieg, dobrze wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu. Nie zapomniano o ułatwiających komunikację schodkach, drewnianych mostkach dla pieszych, a nawet punktach widokowych. Wydano, obwarowany licznymi zakazami, regulamin cmentarza precyzujący wymagania jakie musiały spełniać stawiane tu nagrobki. Na cmentarzu znajduje się kilkadziesiąt pomników poświęconych m.in. Bohaterom Września 1939, ofiarom stalinizmu, „Tym, którzy nie powrócili z morza”, Sybirakom, Pionierom Szczecina, a także Krzyż Katyński oraz najstarszy, z czasów cmentarza garnizonowego, krzyż żeliwny upamiętniający żołnierzy poległych w wojnie francusko-pruskiej 1870-71. W pobliżu drugiej bramy pochowano potajemnie ofiary Grudnia 1970. W pobliżu cmentarza, przy ul. Mieszka I, znajduje się XIX-wieczny wiatrak holenderski zaadaptowany na sklep ogrodniczy.

mały|Wiatrak holenderski przy ul. Mieszka I W latach 1928–1930 przy Alei Leszczynowej w zachodniej części cmentarza zbudowano drugą, modernistyczną kaplicę. Nie doczekała jednak do naszych czasów – została zniszczona w czasie nalotu bombowego w dniu 21 kwietnia 1943Maciej Słomiński, Cmentarz Centralny w Szczecinie. Zarys problematyki konserwatorskiej, „Ochrona zabytków” 2005 nr 4, s. 85–104.. Jej ruiny rozebrano w lipcu 1984, urządzając w tym miejscu kwaterę grzebalną.

Brama główna mały|lewo|Brama główna - widok od strony cmentarza (2009) Bramę główną cmentarza o szerokości 77 metrów, zbudowano w stylu neoromańskim w latach 1901–1903. Głównym projektantem był Wilhelm Meyer-Schwartau (współpracowali: architekt Boldt, miejski asystent budowlany Deitchl). Wystrój rzeźbiarski wykonał szczeciński artysta Bolcke. Do bramy przylegały dwa skrzydła: wschodnie przeznaczone dla administracji cmentarnej oraz zachodnie, w którym zlokalizowano zaplecze gospodarcze. Brama została poważnie uszkodzona we wrześniu 1941 podczas alianckiego nalotu na miasto (spłonęła wówczas również cała dokumentacja cmentarza).

Do odbudowy bramy przystąpiono w 1959, przy czym nie odtworzono kopuły z krzyżem wieńczącej pierwotnie bramę. Drugą zmianą w stosunku do stanu sprzed wojny było wyburzenie do poziomu gruntu skrzydła wschodniego i wzniesienie na jego miejscu kaplicy cmentarnej (zwanej w ówczesnej nomenklaturze „domem przedpogrzebowym”). Odbudowę zakończono w 1963. W 2008 brama przeszła gruntowny remont (koszt: 3 mln PLN).

Kaplica mały|Kaplica Główną kaplicę cmentarza wzniesiono według projektu Wilhelma Meyer-Schwartau w latach 1900–1902. Powstała budowla o malowniczej, bogatej elewacji, inspirowanej architekturą romańską. Kaplica, zbudowana na planie krzyża greckiego, zwieńczona została wysoką kopułą. Usytuowana na wzniesieniu, otoczona od zachodu rozległą wolną przestrzenią z basenem i fontanną, stała się centralnym punktem cmentarza i jego najbardziej rozpoznawalnym elementem. W latach 1924–1925 przy kaplicy wzniesiono krematorium z wysokim, szesnastometrowym kominem.

Po zakończeniu II wojny światowej kaplica nie była użytkowana. Dopiero w 1981 przystąpiono do jej odbudowy. W trakcie prac remontowych (w maju 1981) wybuchł pożar, który strawił znaczną część budowli – całkowitemu spaleniu uległa m.in. centralna kopuła. Odbudowa trwała 13 lat. Pierwsza ceremonia pogrzebowa odbyła się w kaplicy w marcu 1994. W 2005 przy kaplicy rozpoczęło pracę krematorium.

Kwatera wojenna

Kwatera wojenna znajduje się na głównej osi widokowej cmentarza, pomiędzy kaplicą a Pomnikiem Braterstwa Broni. Składa się z czterech sektorów rozdzielonych pośrodku szeroką aleją wysadzaną cisowym żywopłotem. Spoczywa tu łącznie 3379 żołnierzy: 367 żołnierzy polskich (w tym 203 nieznanych) i 3012 żołnierzy radzieckich (2586 nieznanych). Kwatera powstawała sukcesywnie w latach 1946–1954, gdy chowano tu żołnierzy ekshumowanych z tymczasowych miejsc pochówku z terenu Pomorza Szczecińskiego (zwłaszcza z okolic Szczecina, Dobrej, Gryfina, Kołbaskowa, Nowogardu, Łobza, Płot). Złożono tu również szczątki żołnierzy poległych na Ziemi Meklemburskiej w czasie operacji berlińskiej. Ostatni pochówek na kwaterze wojennej miał miejsce w 1983.

Oprawę plastyczną kwatery stanowią: dwie armaty stojące przy wejściu na kwaterę (od strony kaplicy) płyta z napisem: „Bohaterom poległym na Piastowskim Szlaku w walkach nad Odrą i Bałtykiem – społeczeństwo Szczecina”. Przy tablicy ustawiono niewielki głaz z wizerunkiem mieczy grunwaldzkich obelisk z czarnego granitu z tekstem w języku rosyjskim upamiętniającym uczestników wielkiej wojny ojczyźnianej krzyż prawosławny z arkadą, ustawiony w 1994. Na łuku arkady napis w języku starocerkiewno-słowiańskim: „Symbolizuję Tego, który jest bramą ...” nad Kwaterą góruje Pomnik Braterstwa Broni

Pomniki 120px Krzyż Katyński Pomnik upamiętnia polskich oficerów zamordowanych w 1940 w Związku Radzieckim. Projektant monumentu – Jakub Lewiński stworzył wieloelementową kompozycję zawierającą siedmiometrowy krzyż nawiązujący do wyglądu Orderu Virtuti Militari, z jakby przestrzelonym orzełkiem w partii centralnej i żelaznym sznurem u podstawy. W ten sposób artysta nawiązał do wyglądu ofiar tej tragedii, które znajdowane były w masowych grobach ze związanymi sznurem rękami i z przestrzelonymi od tyłu orzełkami na rogatywkach.

Krzyż otaczają trzy kamienie z nazwami obozów, w których przetrzymywani byli polscy żołnierze i oficerowie. Ziemia z tych miejsc została umieszczona w postumencie pomnika. Za pomnikiem, na niewielkim murku, umieszczono metalowe tabliczki z nazwiskami ofiar zbrodni katyńskiej. Pomnik odsłonięto 11 listopada 1990. 120px Pomnik Braterstwa Broni Monument wykonany został ze sztucznego kamienia według projektu Sławomira Lewińskiego. Wysokie ramiona pomnika nawiązują do wyglądu skrzydeł husarskich, a ich zazębiający się układ miał symbolizować polsko-radzieckie braterstwo broni. Pomnik usytuowany jest nad polską i rosyjską kwaterą wojenną. Odsłonięcie nastąpiło 28 października 1967 r. 120px Pomnik „Tym, którzy nie powrócili z morza” Autorzy: Małgorzata Szubert-Radnicka, Maciej Radnicki

Data odsłonięcia: 15 października 1989120pxPomnik Sybiraków Pomnik poświęcony (jak głosi znajdująca się przy nim tablica) „Pamięci tych, którzy z tajgi Sybiru, łagrów Północy, stepów Kazachstanu nie powrócili na Ziemię Ojczystą”. Inicjatorem budowy monumentu byli Sybiracy woj. szczecińskiego. Charakterystycznym elementem pomnika jest fragment toru kolejowego symbolizujący drogę wywózki zesłańców. Wzdłuż toru posadowiono słupki z symbolami wyznań religijnych oraz krzyż z datami zsyłek (od 1768 do 1953) i znakiem Związku Sybiraków. Obok wybudowano niewysoki mur na którym umieszczane są tabliczki z nazwiskami zesłańców. Projekt pomnika opracowali: Joanna Haśnik-Adamiec i Krzysztof Adamiec. Odsłonięcie nastąpiło 17 września 1994.120pxPomnik Kombatantów Pomnik wznosi się w centrum Kwatery Kombatantów, wyróżniającej się jednolitymi nagrobkami z krzyżami nawiązującymi do znaku Polski Walczącej. Projektantem pomnika był Jakub Lewiński, który stworzył abstrakcyjną kompozycję składającą się z miniatury skrzydła husarskiego oraz gęsto upakowanych, metalowych ostrosłupów przypominających groty strzał lub kopii. Całość została posadowiona na granitowym cokole z wizerunkiem wojskowego orzełka i napisem: „Pamięci Kombatantów”. Z tyłu umieszczono sentencję: „Wieczna chwała tym, którzy walczyli o niepodległość Polski”. Monument został ufundowany przez Związek Kombatantów RP, a odsłonięto go w 1995. Wysokość pomnika – 4,7 m.Pomnik Ofiar Grudnia'70 Pomnik upamiętnia ofiary wydarzeń grudniowych 1970 w Szczecinie. Stoi w pobliżu mogił trzynastu osób, które poniosły wówczas śmierć w Szczecinie. Pierwszy pomnik w tym miejscu ustawiono z inicjatywy Stowarzyszenia Społecznego Grudzień’70 – Styczeń’71 w Szczecinie w 1999. Miał on formę wysokiego, drewnianego krzyża posadowionego na kamiennym cokole w kształcie dziobu statku. Na cokole znajdowała się tablica z napisem: „Bóg Honor Ojczyzna. W rocznicę tragicznych wydarzeń Grudnia ’70 w Szczecinie stawiamy w tym miejscu Krzyż Męczeństwa Narodu Polskiego, który został poświęcony na grobie ks. Jerzego Popiełuszki, symbolizujący walkę wszystkich Polaków o niepodległość naszej Ojczyzny. Mieszkańcy Szczecina”. W 2022 dotychczasowy pomnik został zastąpiony nowym, mającym formę sześcianu, na którego wewnętrznych ścianach wyryto nazwiska ofiar Grudnia'70. Autorem pomnika jest Piotr Kudelski.120pxPomnik Pionierów Szczecina 1945-1946 Pomnik w formie metalowego, stylizowanego krzyża (o wys. 5 m) upamiętnia pierwszych Polaków, którzy zginęli śmiercią tragiczną w Szczecinie w latach 1945–1946. Po obu stronach krzyża, na granitowych, czarnych płytach wyryto nazwiska tych osób. Autorem kompozycji jest Jakub Lewiński (odsłonięcie – 1995). Pomnik otoczony jest kręgiem krzyży z nazwiskami zmarłych pionierów. W pobliżu znajduje się skromny akcent rzeźbiarski wykonany ze sztucznego kamienia w połowie lat siedemdziesiątych przez Stanisława Rudzika, z napisem: „Kwatera Pionierów Szczecińskich 1945-1946”.120pxPomnik Działaczy Ruchu Robotniczego